PAGE 1: Utangulizi UTANGULIZI WA MADA ================== Baadhi ya nomino hubadilika zenyewe ili kuonyesha kuwa kitu ni kikubwa sana. Katika mada hii ndogo utatambua nomino zinazoanza kwa m- na zenye mzizi wa silabi moja, kama mti, mto na mji. Utazibadilisha kuwa hali ya ukubwa, kama jiti, jito na jiji, kisha uzitumie katika sentensi. ## Mada 11.0: Mapato Mada ndogo 11.4.2: Sarufi: Ukubwa wa Nomino Vipindi vinavyopendekezwa: 2 ## Chanzo • KICD Grade 4 Kiswahili Curriculum Design (Revised 2024) — Mada 11.0 Mapato, Mada Ndogo 11.4.2 Ukubwa wa Nomino PAGE 2: Matokeo ya kujifunza ## Matokeo maalum yanayotarajiwa Kufikia mwisho wa mada ndogo, mwanafunzi aweze: a) kueleza maana ya ukubwa wa nomino ili kuubainisha b) kutambua nomino zinazoanza kwa herufi m- na zenye mzizi wa silabi moja c) kutambua nomino katika hali ya ukubwa d) kubadilisha nomino kutoka hali wastani kuwa katika hali ya ukubwa e) kutumia nomino katika hali ya ukubwa kwenye sentensi f) kufurahia kutumia nomino katika hali ya ukubwa kwa usahihi ili kuimarisha mawasiliano ## Maswali dadisi 1. Kutaja nomino katika ukubwa wake kuna umuhimu gani? PAGE 3: Jinsi ya kujifunza ## Shughuli za kujifunza • kutambua nomino zinazoanza kwa herufi m- na zenye mzizi wa silabi moja (k.m mti, mto, mji) kwenye chati, ubao, mti maneno, kapu maneno au kifaa cha kidijitali • kushiriki katika vikundi kubadilisha nomino kutoka hali ya wastani hadi hali ya ukubwa • kushiriki katika mchezo wa vikundi; kikundi kimoja kitaje wastani wa nomino na kingine kitaje ukubwa wa nomino hiyo • kuburura na kuambatanisha orodha ya nomino katika hali ya ukubwa na orodha nyingine ya nomino katika hali ya wastani kwenye tarakilishi • kutunga sentensi zinazorejelea nomino lengwa katika ukubwa akiwa peke yake au kwenye vikundi ## Umilisi wa kimsingi • Mawasiliano na ushirikiano: mwanafunzi anaposhiriki mijadala kuhusu ukubwa wa nomino. • Ubunifu: mwanafunzi anapotunga sentensi katika hali ya ukubwa ipasavyo. • Ujuzi wa kidijitali: mwanafunzi anapotumia tarakilishi kutambua na kuambatanisha nomino katika hali ya wastani na ukubwa. ## Maadili • Ushirikiano: mwanafunzi anapothamini maoni ya wenzake katika kazi ya kikundi. • Haki za kijamii: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake kutoka jamii mbalimbali katika kutunga sentensi zinazohusu nomino lengwa. ## Masuala mtambuko • Utangamano wa kijamii: mwanafunzi anapokuza uraia wema kwa kutangamana na wenzake kutoka maeneo tofautitofauti. • Usalama mtandaoni: mwanafunzi anapotumia kifaa cha kidijitali kutambua ukubwa wa nomino. ## Uhusiano na maeneo mengine ya masomo • Mwanafunzi anaweza kuhusisha dhana ya ukubwa wa nomino katika somo hili na ujifunzaji wa dhana hiyo katika somo la English. • Mwanafunzi anaweza kuhusisha suala la mapato na masuala yanayofunzwa katika somo la Social Studies, Creative Arts na Science and Technology. PAGE 4: Somo 1: Kutambua nomino na hali ya ukubwa SOMO 1: KUTAMBUA NOMINO NA HALI YA UKUBWA ========================================= ## Utakachojifunza • Kueleza maana ya ukubwa wa nomino. • Kutambua nomino zinazoanza kwa m- na zenye mzizi wa silabi moja. • Kutofautisha nomino ya hali ya wastani na ile ya hali ya ukubwa. Matokeo ya mtaala: a) kueleza maana ya ukubwa wa nomino ili kuubainisha; b) kutambua nomino zinazoanza kwa herufi m- na zenye mzizi wa silabi moja; c) kutambua nomino katika hali ya ukubwa ## Utangulizi Ukisema "mti mkubwa", bado neno ni mti, na umeongeza kivumishi. Lakini ukisema "jiti", nomino yenyewe imebadilika kuonyesha mti mkubwa sana. Huo ndio ukubwa wa nomino, na si kila nomino hufuata kanuni hii. PAGE 5: Somo 1: Kutambua nomino na hali ya ukubwa — Ukubwa wa nomino ni nini? ## Maelezo ### Ukubwa wa nomino ni nini? Ukubwa wa nomino ni umbo linaloonyesha kuwa kitu ni kikubwa kuliko kawaida. Hatuongezi neno mkubwa tu. Umbo la nomino linabadilika. Hali ya kawaida huitwa hali ya wastani. Katika somo hili tunatumia nomino zinazoanza kwa herufi **m-** na zenye mzizi wa silabi moja. Mzizi ni sehemu iliyobaki baada ya kuondoa m-. - mti: mzizi ni -ti (silabi moja) - mto: mzizi ni -to - mji: mzizi ni -ji Nomino kama mkoba haifai hapa, kwa sababu mzizi -koba una silabi zaidi ya moja. Mkono pia haufai, kwa sababu mzizi -kono una silabi mbili. PAGE 6: Somo 1: Kutambua nomino na hali ya ukubwa — Umbo la ukubwa ### Umbo la ukubwa Ondoa m- mwanzoni, kisha weka ji-. - mti → jiti (mti mkubwa sana) - mto → jito (mto mkubwa sana) - mji → jiji (mji mkubwa sana) Usiache m- ndani. Si sahihi kusema jimti. Sahihi ni jiti. Katika matumizi ya kila siku, jiji ndilo neno la mji mkubwa sana. Bado, kisarufi, jiji ni ukubwa wa mji. PAGE 7: Somo 1: Kutambua nomino na hali ya ukubwa — Umoja na wingi ### Umoja na wingi Usichanganye wingi wa hali ya wastani na ukubwa. - mti ni mmoja; miti ni mingi. Nomino hizo mbili ziko katika hali ya wastani. - jiti ni mmoja katika ukubwa; majiti ni mingi katika ukubwa. - mto / mito ni wastani; jito / majito ni ukubwa. - mji / miji ni wastani; jiji / majiji ni ukubwa. Kwa hiyo miti si jiti. Miti ni miti mingi ya kawaida. Jiti ni mti mmoja mkubwa sana. PAGE 8: Somo 1: Kutambua nomino na hali ya ukubwa — Msamiati ### Jinsi ya kutambua kwenye sentensi - Mti huu umeanguka. (wastani, umoja) - Miti hii imeanguka. (wastani, wingi) - Jiti hili limeanguka. (ukubwa, umoja) - Majiti haya yameanguka. (ukubwa, wingi) Jiti linakubaliana na hili na lime-, kwa sababu liko katika ngeli ya JI-MA. Mti unakubaliana na huu na ume-. ## Msamiati • ukubwa wa nomino — umbo la nomino linaloonyesha kitu kikubwa kuliko kawaida • hali ya wastani — umbo la kawaida la nomino, kama mti, mto au mji • mzizi — sehemu ya nomino iliyobaki baada ya kuondoa m- mwanzoni • jiji — ukubwa wa mji; katika maisha ya kila siku ni mji mkubwa sana PAGE 9: Somo 1: Kutambua nomino na hali ya ukubwa — Mfano 1 ## Mifano ### Mfano 1 Je, mkoba unafaa katika kundi la mti, mto na mji? Eleza. Hatua: 1. Inaanza kwa m-. 2. Mzizi ni -koba: ko-ba, silabi mbili. 3. Kanuni ya somo hili inahitaji mzizi wa silabi moja. Jibu: Hapana. Mzizi -koba una silabi mbili, si moja. ## Mifano ### Mfano 2 Tambua nomino iliyo katika hali ya ukubwa: mto, mito, jito. Hatua: 1. mto ni wastani, umoja. 2. mito ni wastani, wingi. 3. jito limeanza kwa ji-. Jibu: jito PAGE 10: Somo 1: Kutambua nomino na hali ya ukubwa — Chagua nomino kwenye mti wa maneno ## Shughuli: Chagua nomino kwenye mti wa maneno Utahitaji: Mti wa maneno, kapu la maneno au chati, Daftari, Kifaa cha kidijitali panapowezekana 1. Tafuteni kwenye chati, ubao, mti wa maneno au kifaa nomino zinazoanza kwa m-. 2. Zigawe: zenye mzizi wa silabi moja, kama mti, mto na mji, na zile zenye mzizi mrefu. 3. Kwa kila nomino ya silabi moja, andikeni umbo la ukubwa: jiti, jito, jiji. 4. Tofautisheni mti na miti, na jiti na majiti, kwa sentensi moja kila moja. PAGE 11: Somo 1: Kutambua nomino na hali ya ukubwa — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Ukubwa wa nomino ni nini? 2. Kwa nini mti unafaa katika somo hili, lakini mkono haufai? 3. Ukubwa wa mto ni neno gani? 4. Kuna tofauti gani kati ya miti na jiti? ## Majibu ya zoezi 1. Ni umbo la nomino linaloonyesha kuwa kitu ni kikubwa kuliko kawaida, kama jiti badala ya mti. 2. Mti una mzizi wa silabi moja (-ti). Mkono una mzizi wa silabi mbili (-kono). 3. jito 4. Miti ni miti mingi ya kawaida. Jiti ni mti mmoja mkubwa sana. ## Muhtasari • Ukubwa hubadilisha nomino yenyewe, si kuongeza neno mkubwa tu. • mti, mto na mji zina mzizi wa silabi moja. • mti → jiti, mto → jito, mji → jiji. Miti si jiti. PAGE 12: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za ukubwa SOMO 2: KUBADILISHA NA KUTUMIA NOMINO ZA UKUBWA =============================================== ## Utakachojifunza • Kubadilisha nomino kutoka hali ya wastani hadi hali ya ukubwa. • Kuzitumia katika sentensi zenye ukubaliano sahihi. • Kufurahia kutumia ukubwa kwa usahihi na kwa heshima. Matokeo ya mtaala: d) kubadilisha nomino kutoka hali wastani kuwa katika hali ya ukubwa; e) kutumia nomino katika hali ya ukubwa kwenye sentensi; f) kufurahia kutumia nomino katika hali ya ukubwa kwa usahihi ili kuimarisha mawasiliano ## Utangulizi Sasa unafahamu jiti, jito na jiji. Hatua inayofuata ni kuyatumia katika sentensi ambayo maneno mengine yanakubaliana nayo. Jiti halisemi "umeanguka". Linasema "limeanguka". PAGE 13: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za ukubwa — Kanuni ya kubadilisha ## Maelezo ### Kanuni ya kubadilisha 1. Hakikisha nomino inaanza kwa m- na mzizi ni silabi moja. 2. Ondoa m-. 3. Weka ji-. 4. Ukitaka wingi, weka ma- mbele ya umbo la ukubwa: jiti → majiti, jito → majito, jiji → majiji. - mti → jiti → majiti - mto → jito → majito - mji → jiji → majiji PAGE 14: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za ukubwa — Ukubaliano katika sentensi ### Ukubaliano katika sentensi Nomino ya ukubwa katika umoja inatumia viambishi vya ngeli ya JI-MA: - Jiti hili limeanguka pembeni mwa shamba. - Jito hili limefurika na kufunika matuta. - Jiji hili lina maduka mengi. Wingi unatumia ya-: - Majiti haya yameanguka. - Majito haya yamefurika. - Majiji haya yana barabara nyingi. Usiseme "jiti umeanguka" wala "jiji una maduka". Sahihi ni limeanguka na lina. PAGE 15: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za ukubwa — Katika mada ya mapato ### Katika mada ya mapato Unaweza kutumia nomino hizi ukieleza kazi na biashara, bila kuzilazimisha kila sentensi. - Jiji hili lina soko kubwa. Watu wengi hupata mapato huko. - Jito limefurika. Wauzaji hawakupata mapato siku hiyo, kwa sababu mboga za kando ya mto ziliharibika. PAGE 16: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za ukubwa — Heshima na usahihi ### Heshima na usahihi Tumia ukubwa kueleza kitu, si kumkejeli mtu. "Jiji" na "jiti" si majina ya kumwita mwenzako. Ukiomba wenzako wakague sentensi yako, sikiliza marekebisho yao. Kucheka makosa kunavunja ujasiri; kuyarekebisha pamoja kunaimarisha lugha. [DIAGRAM] TYPE: svg ALT: Mti hubadilika kuwa jiti, na wingi wake ni majiti PAYLOAD: CAPTION: Mti hubadilika kuwa jiti, na wingi wake ni majiti [/DIAGRAM] PAGE 17: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za ukubwa — Msamiati ## Msamiati • majiti — miti mikubwa sana; wingi wa jiti • ukubaliano — maneno mengine katika sentensi yanavyolingana na nomino • ngeli ya JI-MA — kundi la nomino kama jiti/majiti na jiji/majiji ## Mifano ### Mfano 1 Badilisha nomino iliyopigiwa mstari iwe katika ukubwa: Mto umefurika. Hatua: 1. mto → jito. 2. Jito ni umoja wa JI-MA, kwa hivyo umefurika inakuwa limefurika. Jibu: Jito limefurika. ## Mifano ### Mfano 2 Chagua sentensi sahihi: "Jiji una soko" au "Jiji lina soko". Hatua: 1. Jiji liko katika ngeli ya JI-MA. 2. Umoja unatumia li-, si u-. Jibu: Jiji lina soko. PAGE 18: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za ukubwa — Mchezo wa wastani na ukubwa ## Shughuli: Mchezo wa wastani na ukubwa Utahitaji: Kadi za nomino, Tarakilishi yenye zoezi la kuambatanisha, panapowezekana, Daftari 1. Gawanyikeni katika vikundi viwili. Kikundi cha kwanza kitaje nomino katika hali ya wastani, kwa mfano mti. 2. Kikundi cha pili kijibu ukubwa wake, kwa mfano jiti, na kitunge sentensi: Jiti hili limeanguka. 3. Badilishaneni majukumu kwa mto na mji, umoja na wingi. 4. Panapowezekana, buruteni kadi za ukubwa mkabala na kadi za wastani kwenye tarakilishi. 5. Kila mmoja aandike sentensi mbili kuhusu jiji au soko, kisha wenzako wazikague. PAGE 19: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za ukubwa — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Andika ukubwa wa umoja na wingi wa neno mji. 2. Badilisha sentensi iwe katika ukubwa: Mti umeanguka. 3. Jaza: Majito haya ______ (furika). 4. Kwa nini haifai kumwita mwenzako kwa nomino ya ukubwa ili kumcheka? ## Majibu ya zoezi 1. Umoja: jiji. Wingi: majiji. 2. Jiti limeanguka. 3. yamefurika 4. Kwa sababu ukubwa wa nomino ni wa kueleza vitu, si wa kumkejeli mtu. ## Muhtasari • Ondoa m- na uweke ji- ili kupata ukubwa. • Wingi wa ukubwa huwa na ma-: majiti, majito, majiji. • Jiti limeanguka; majiti yameanguka. PAGE 20: Maswali ya marudio MASWALI YA MARUDIO ================== Jibu maswali yote, kisha jisahihishe ukitumia kichupo cha Majibu. 1. Ukubwa wa nomino ni nini? A. Kuongeza neno ndogo B. Umbo la nomino linaloonyesha kitu kikubwa kuliko kawaida C. Wingi wa nomino yoyote D. Kitenzi cha wakati uliopita 2. Ni nomino ipi inayoanza kwa m- na kuwa na mzizi wa silabi moja? A. mkoba B. mkono C. mti D. mshahara 3. Mzizi wa mto ni upi? A. -to B. -mto C. -oto D. -ji 4. Ni neno lipi lililo katika hali ya ukubwa? A. mji B. miji C. jiji D. kijiji 5. Kuna tofauti gani kati ya miti na jiti? 6. Ukubwa wa mto ni upi? A. mito B. kijito C. jito D. maji 7. Wingi wa jiji ni upi? A. miji B. vijiji C. majiji D. jijini 8. Badilisha: Mti umeanguka. 9. Chagua sentensi sahihi. A. Jiji una maduka mengi. B. Jiji lina maduka mengi. C. Jiji wana maduka mengi. D. Jiji zina maduka mengi. 10. Kwa nini tunajifunza kutumia ukubwa kwa usahihi? PAGE 21: Majibu ya maswali MAJIBU ====== 1. B. Umbo la nomino linaloonyesha kitu kikubwa kuliko kawaida Nomino yenyewe hubadilika, kama mti kuwa jiti. 2. C. mti Mzizi wa mti ni -ti, silabi moja. Mzizi wa mkoba una silabi zaidi ya moja, na mzizi wa mkono pia. 3. A. -to Baada ya kuondoa m-, inabaki -to. 4. C. jiji jiji ni ukubwa wa mji. miji ni wingi wa wastani, na kijiji ni udogo. 5. Miti ni miti mingi ya kawaida. Jiti ni mti mmoja mkubwa sana. Wingi wa wastani si sawa na umoja wa ukubwa. 6. C. jito m- huondolewa na ji- huwekwa: jito. 7. C. majiji Wingi wa ukubwa huwekewa ma-: majiji. 8. Jiti limeanguka. mti unakuwa jiti, na kitenzi kinakuwa limeanguka. 9. B. Jiji lina maduka mengi. Jiji katika umoja linatumia li-: lina. 10. Ili tueleze vitu vikubwa kwa ufasaha na bila kumkejeli mtu. Nomino ya ukubwa huboresha maelezo inapotumiwa kwa heshima.