PAGE 1: Utangulizi UTANGULIZI WA MADA ================== Udogo wa nomino ni umbo linaloonyesha kuwa kitu ni kidogo kuliko kawaida. Katika mada hii ndogo utatambua tena nomino kama mti, mto na mji, kisha uzibadilishe kuwa kijiti, kijito na kijiji. Utatumia nomino hizo katika sentensi zenye ukubaliano sahihi. ## Mada 11.0: Mapato Mada ndogo 11.4.3: Sarufi: Udogo wa Nomino Vipindi vinavyopendekezwa: 2 ## Chanzo • KICD Grade 4 Kiswahili Curriculum Design (Revised 2024) — Mada 11.0 Mapato, Mada Ndogo 11.4.3 Udogo wa Nomino PAGE 2: Matokeo ya kujifunza ## Matokeo maalum yanayotarajiwa Kufikia mwisho wa mada ndogo, mwanafunzi aweze: a) kueleza maana ya udogo wa nomino ili kuubainisha b) kutambua nomino zinazoanza kwa herufi m- na zenye mzizi wa silabi moja c) kutambua nomino katika hali ya udogo d) kubadilisha nomino katika hali ya wastani kuwa katika hali ya udogo e) kutumia nomino katika hali ya udogo kwenye sentensi f) kufurahia kutumia nomino katika hali ya udogo ili kuimarisha mawasiliano ## Maswali dadisi 1. Kutaja nomino katika udogo wake kuna umuhimu gani? PAGE 3: Jinsi ya kujifunza ## Shughuli za kujifunza • kutambua nomino zinazoanza kwa herufi m- na zenye mzizi wa silabi moja (k.m mti, mto, mji) kwenye chati, ubao, mti maneno, kapu maneno au kifaa cha kidijitali • kushiriki katika vikundi kubadilisha nomino kutoka hali ya wastani hadi hali ya udogo • kushiriki katika mchezo wa vikundi; kikundi kimoja kitaje wastani wa nomino na kingine kitaje udogo wa nomino husika • kuburura na kuambatanisha orodha ya nomino katika hali ya udogo na orodha nyingine ya nomino katika hali ya wastani kwenye tarakilishi • kutunga sentensi zinazorejelea nomino lengwa katika udogo akiwa peke yake au kwenye vikundi ## Umilisi wa kimsingi • Mawasiliano na ushirikiano: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika kikundi kubadilisha nomino kutoka hali ya wastani hadi ya udogo. • Ubunifu: mwanafunzi anapotunga sentensi zinazorejelea nomino lengwa katika hali ya wastani na udogo. • Ujuzi wa kidijitali: mwanafunzi anapotumia tarakilishi kutambua na kuambatanisha nomino katika hali ya wastani na udogo. ## Maadili • Ushirikiano: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake kufanya kazi katika kikundi. • Upendo: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika shughuli ya kikundi kwa heshima. ## Masuala mtambuko • Mshikamano wa kijamii: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake kutunga sentensi zinazorejelea nomino lengwa katika ukubwa na udogo. ## Uhusiano na maeneo mengine ya masomo • Mwanafunzi anaweza kuhusisha dhana ya udogo wa nomino katika somo hili na ujifunzaji wa dhana hiyo katika somo la English. • Mwanafunzi anaweza kuhusisha suala la mapato na masuala yanayofunzwa katika somo la Social Studies, Creative Arts na Science and Technology. PAGE 4: Somo 1: Kutambua nomino katika hali ya udogo SOMO 1: KUTAMBUA NOMINO KATIKA HALI YA UDOGO ============================================ ## Utakachojifunza • Kueleza maana ya udogo wa nomino. • Kutambua nomino zinazoanza kwa m- na zenye mzizi wa silabi moja. • Kutambua kijiti, kijito na kijiji kama udogo. Matokeo ya mtaala: a) kueleza maana ya udogo wa nomino ili kuubainisha; b) kutambua nomino zinazoanza kwa herufi m- na zenye mzizi wa silabi moja; c) kutambua nomino katika hali ya udogo ## Utangulizi Kijiti si mti mdogo uliotajwa kwa kivumishi tu. Neno lenyewe limebadilika. Vivyo hivyo, kijito ni mdogo wa mto, na kijiji ni mdogo wa mji. Leo utajifunza kuvitambua kabla ya kuvitumia katika sentensi. PAGE 5: Somo 1: Kutambua nomino katika hali ya udogo — Nomino zinazofaa ## Maelezo ### Udogo wa nomino ni nini? Udogo wa nomino ni umbo linaloonyesha kitu kidogo kuliko hali ya wastani. Huwezi kusema umeonyesha udogo kwa kuongeza tu neno dogo au mdogo. "Mti mdogo" bado ni nomino ya wastani pamoja na kivumishi. "Kijiti" ndilo udogo wa mti. ### Nomino zinazofaa Kanuni hii inatumika kwa nomino zinazoanza kwa m- na zenye mzizi wa silabi moja: - mti, mzizi -ti - mto, mzizi -to - mji, mzizi -ji Mkoba haufuati kanuni hii, kwa sababu mzizi wake una silabi zaidi ya moja. Mkono pia haufuati. Ukitaka udogo wa vitu hivyo, hutumii kijiti wala kijiji. PAGE 6: Somo 1: Kutambua nomino katika hali ya udogo — Jinsi udogo unavyoundwa ### Jinsi udogo unavyoundwa Weka ki- mbele, na ubadilishe m- kuwa ji-. - mti → kijiti (fimbo ndogo au tawi dogo) - mto → kijito (mto mdogo) - mji → kijiji (mji mdogo) Unaweza kukumbuka hivi: kwanza pata ukubwa (jiti, jito, jiji), kisha weka ki- mbele (kijiti, kijito, kijiji). Usiandike kimti. Herufi m- haibaki. Katika maisha ya kila siku, kijiji ni neno la kawaida la mahali padogo penye nyumba na shamba. Kisarufi, kijiji ni udogo wa mji. Kijiti ni neno la kawaida la kipande kidogo cha mti. PAGE 7: Somo 1: Kutambua nomino katika hali ya udogo — Umoja na wingi ### Umoja na wingi Udogo uko katika ngeli ya KI-VI. - kijiti (mmoja) / vijiti (mingi) - kijito / vijito - kijiji / vijiji Usichanganye na wingi wa wastani: miti, mito, miji. Wala usichanganye na ukubwa: jiti, jito, jiji. ### Kutambua katika sentensi - Kijiti hiki kimevunjika. - Vijiti hivi vimevunjika. - Kijito hiki kimekauka. - Kijiji hiki kina soko dogo. Kijiti kinakubaliana na hiki na kime-. Vijiti vinakubaliana na hivi na vime-. PAGE 8: Somo 1: Kutambua nomino katika hali ya udogo — Msamiati ## Msamiati • udogo wa nomino — umbo la nomino linaloonyesha kitu kidogo kuliko kawaida • kijiti — udogo wa mti; kipande kidogo cha mti au tawi • kijito — udogo wa mto; mto mdogo • kijiji — udogo wa mji; mahali padogo penye nyumba za watu ## Mifano ### Mfano 1 Tambua nomino iliyo katika hali ya udogo: mji, jiji, kijiji. Hatua: 1. mji ni wastani. 2. jiji ni ukubwa. 3. kijiji kinaanza kwa ki- na kinatokana na mji. Jibu: kijiji PAGE 9: Somo 1: Kutambua nomino katika hali ya udogo — Mfano 2 ## Mifano ### Mfano 2 Kwa nini "mti mdogo" si sawa na "kijiti"? Hatua: 1. Katika mti mdogo, nomino bado iko katika hali ya wastani. 2. Kijiti ni umbo lingine la nomino. Jibu: Mti mdogo bado ni nomino ya wastani pamoja na kivumishi. Kijiti ndilo udogo wa nomino. PAGE 10: Somo 1: Kutambua nomino katika hali ya udogo — Oanisha wastani na udogo ## Shughuli: Oanisha wastani na udogo Utahitaji: Chati, mti wa maneno au kapu la maneno, Kadi za mti, mto, mji, kijiti, kijito, kijiji, Kifaa cha kidijitali panapowezekana 1. Tafuteni kwenye chati au kifaa nomino zinazoanza kwa m- na zenye mzizi wa silabi moja. 2. Ziandikeni: mti, mto, mji. Pembeni yake andikeni udogo: kijiti, kijito, kijiji. 3. Ongezeni wingi: vijiti, vijito, vijiji. 4. Kwa kikundi, mmoja asome sentensi. Wengine waseme kama nomino iliyotumiwa ni wastani, ukubwa au udogo. PAGE 11: Somo 1: Kutambua nomino katika hali ya udogo — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Udogo wa nomino ni nini? 2. Udogo wa mto ni neno gani? 3. Wingi wa kijiji ni upi? 4. Je, mkoba una udogo kijiti? Eleza. ## Majibu ya zoezi 1. Ni umbo la nomino linaloonyesha kitu kidogo kuliko hali ya wastani, kama kijiti. 2. kijito 3. vijiji 4. Hapana. Mkoba hauna mzizi wa silabi moja, kwa hivyo haubadiliki kuwa kijiti. ## Muhtasari • Udogo hubadilisha nomino, si kuongeza neno mdogo tu. • mti → kijiti, mto → kijito, mji → kijiji. • Wingi ni vijiti, vijito na vijiji. PAGE 12: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za udogo SOMO 2: KUBADILISHA NA KUTUMIA NOMINO ZA UDOGO ============================================== ## Utakachojifunza • Kubadilisha nomino kutoka hali ya wastani hadi hali ya udogo. • Kutumia nomino za udogo katika sentensi sahihi. • Kufurahia kutumia udogo ili kueleza wazi. Matokeo ya mtaala: d) kubadilisha nomino katika hali ya wastani kuwa katika hali ya udogo; e) kutumia nomino katika hali ya udogo kwenye sentensi; f) kufurahia kutumia nomino katika hali ya udogo ili kuimarisha mawasiliano ## Utangulizi Kijito kinachopita kando ya bustani si mto mkubwa, lakini kinatosha kumwagilia mboga chache. Neno sahihi humsaidia msikilizaji kuona ukubwa halisi. Leo utabadilisha nomino na kuzitungia sentensi. PAGE 13: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za udogo — Hatua za kubadilisha ## Maelezo ### Hatua za kubadilisha 1. Thibitisha kuwa nomino inaanza kwa m- na mzizi ni silabi moja. 2. Ondoa m- na uweke ji-, kama ulivyofanya katika ukubwa: mti → jiti. 3. Weka ki- mbele ili kupata udogo: jiti → kijiti. 4. Wingi hubadilisha ki- kuwa vi-: kijiti → vijiti, kijito → vijito, kijiji → vijiji. Jedwali fupi: - mti → kijiti → vijiti - mto → kijito → vijito - mji → kijiji → vijiji PAGE 14: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za udogo — Ukubaliano ### Ukubaliano Umoja wa KI- unatumia ki-: - Kijiti hiki kimevunjika. - Kijito hiki kinamwagilia mboga. - Kijiji chetu kina soko. Wingi wa VI- unatumia vi-: - Vijiti hivi vimevunjika. - Vijito hivi vinamwagilia mashamba madogo. - Vijiji hivi vina masoko. Usiseme "kijiti umevunjika" wala "kijiji lina soko". Sahihi ni kimevunjika na kina. Kijiji chetu: ki- + etu inakuwa chetu, si yetu. PAGE 15: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za udogo — Sentensi za mada ya mapato ### Sentensi za mada ya mapato Udogo unafaa unapoeleza kazi ndogo inayoleta riziki. - Katika kijiji chetu, watu huuza mboga sokoni na kupata mapato. - Kijito kinamwagilia bustani ndogo. Bustani hiyo inatoa mboga za kuuza. - Vijiti vya kuni huuzwa sokoni. Biashara hiyo inaleta mapato madogo. PAGE 16: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za udogo — Kwa nini udogo una maana ### Kwa nini udogo una maana Neno sahihi linaokoa muda. Ukisema kijito, msikilizaji anajua kuwa si mto mkubwa. Ukisema kijiji, anajua kuwa si jiji. Kutumia udogo kwa usahihi kunafanya mawasiliano yawe wazi. Jizoeze na wenzako: mmoja aseme wastani, mwingine aseme udogo, kisha mtunge sentensi. Furahia kugundua kuwa mji, jiji na kijiji ni familia moja ya maneno. [DIAGRAM] TYPE: svg ALT: Mji hubadilika kuwa kijiji, na wingi wake ni vijiji PAYLOAD: CAPTION: Mji hubadilika kuwa kijiji, na wingi wake ni vijiji [/DIAGRAM] PAGE 17: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za udogo — Msamiati ## Msamiati • vijiji — wingi wa kijiji • chetu — kiambishi cha kumiliki cha ngeli ya KI-, kama katika kijiji chetu • ngeli ya KI-VI — kundi la nomino kama kijiti/vijiti na kijiji/vijiji ## Mifano ### Mfano 1 Badilisha neno lililopigiwa mstari liwe udogo: Mto umekauka. Hatua: 1. mto → kijito. 2. Kijito kinatumia ki-: umekauka inakuwa kimekauka. Jibu: Kijito kimekauka. ## Mifano ### Mfano 2 Jaza nafasi: Vijito hivi ______ (mwagilia) mboga. Hatua: 1. Vijito ni wingi wa KI-VI, kiambishi ni vi-. 2. Wakati uliopo ni -na-. 3. vi- + -na- + mwagilia. Jibu: vinamwagilia PAGE 18: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za udogo — Mchezo wa wastani na udogo ## Shughuli: Mchezo wa wastani na udogo Utahitaji: Kadi za nomino, Daftari, Tarakilishi panapowezekana 1. Kikundi kimoja kitaje nomino katika hali ya wastani, kwa mfano mto. 2. Kikundi kingine kitaje udogo wake, kijito, na wingi vijito. 3. Tungeni sentensi: Kijito hiki kinamwagilia mboga. 4. Rudieni mchezo kwa mti na mji. 5. Panapowezekana, buruteni kadi za udogo mkabala na kadi za wastani kwenye tarakilishi. 6. Kila mmoja aandike sentensi mbili kuhusu kijiji au kijito na mapato, kisha wenzako wazisome. PAGE 19: Somo 2: Kubadilisha na kutumia nomino za udogo — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Andika udogo wa umoja na wingi wa neno mti. 2. Badilisha sentensi: Mji una soko. 3. Jaza: Kijiti hiki ______ (vunjika). 4. Kwa nini neno kijiji linafaa zaidi kuliko mji mdogo unapoeleza mahali padogo? ## Majibu ya zoezi 1. Umoja: kijiti. Wingi: vijiti. 2. Kijiji kina soko. 3. kimevunjika 4. Kwa sababu kijiji ni udogo wa nomino, na msikilizaji anaelewa mara moja kuwa si mji wa kawaida wala jiji. ## Muhtasari • Weka ki- mbele ya umbo la ji-: mti → kijiti, mto → kijito, mji → kijiji. • Wingi hubadilisha ki- kuwa vi-. • Kijiji kina soko; vijiji vina masoko. PAGE 20: Maswali ya marudio MASWALI YA MARUDIO ================== Jibu maswali yote, kisha jisahihishe ukitumia kichupo cha Majibu. 1. Udogo wa nomino ni nini? A. Umbo linaloonyesha kitu kikubwa B. Umbo linaloonyesha kitu kidogo kuliko kawaida C. Wingi wa kila nomino D. Kivumishi mkubwa 2. Ni nomino ipi yenye mzizi wa silabi moja? A. mkoba B. mto C. mshahara D. kitabu 3. Udogo wa mji ni upi? A. miji B. jiji C. kijiji D. majiji 4. Ni neno lipi lililo katika hali ya udogo? A. mti B. miti C. jiti D. kijiti 5. Wingi wa kijito ni upi? 6. Badilisha mto kuwa udogo wa umoja. A. mito B. jito C. kijito D. majito 7. Badilisha sentensi: Mti umeanguka. Iwe katika udogo. 8. Chagua sentensi sahihi. A. Kijiji lina soko. B. Kijiji kina soko. C. Kijiji una soko. D. Kijiji yana soko. 9. Jaza: Vijiji hivi ______ masoko. A. kina B. lina C. vina D. una 10. Kwa nini kutumia udogo kunaimarisha mawasiliano? PAGE 21: Majibu ya maswali MAJIBU ====== 1. B. Umbo linaloonyesha kitu kidogo kuliko kawaida Kijiti, kijito na kijiji huonyesha udogo wa mti, mto na mji. 2. B. mto Mzizi wa mto ni -to. Mzizi wa mkoba una silabi nyingi, na kitabu si katika kundi hili. 3. C. kijiji mji → kijiji. jiji ni ukubwa, na miji ni wingi wa wastani. 4. D. kijiti kijiti ndilo udogo. miti ni wingi wa wastani, na jiti ni ukubwa. 5. vijito ki- hubadilika kuwa vi- katika wingi: vijito. 6. C. kijito m- inabadilika na ki- huongezwa: kijito. 7. Kijiti kimeanguka. mti unakuwa kijiti, na umeanguka unakuwa kimeanguka. 8. B. Kijiji kina soko. Kijiji kinatumia ki-: kina. 9. C. vina Vijiji ni wingi, kwa hivyo vi- + na = vina. 10. Msikilizaji anajua mara moja kuwa kitu ni kidogo, kwa mfano kijito si mto mkubwa. Neno sahihi la udogo hufanya maelezo yawe wazi.