PAGE 1: Utangulizi UTANGULIZI WA MADA ================== Ukanushaji ni kusema kwamba kitendo hakifanyiki, hakikufanyika, au hakitafanyika. Katika mada hii ndogo utatambua maneno yaliyokanushwa katika wakati uliopita, uliopo na ujao. Utajifunza viambishi vya nafsi na wakati, kisha ukanushe sentensi kwa usahihi. ## Mada 11.0: Mapato Mada ndogo 11.4.1: Sarufi: Ukanushaji Vipindi vinavyopendekezwa: 3 ## Yaliyomo • Wakati uliopita • Wakati uliopo • Wakati ujao ## Chanzo • KICD Grade 4 Kiswahili Curriculum Design (Revised 2024) — Mada 11.0 Mapato, Mada Ndogo 11.4.1 Ukanushaji ## Matokeo maalum yanayotarajiwa Kufikia mwisho wa mada ndogo, mwanafunzi aweze: a) kueleza maana ya ukanushaji ili kuubainisha b) kutambua maneno yaliyokanushwa katika wakati uliopita, uliopo na ujao c) kutambua viambishi vya nafsi na wakati uliopita, uliopo na ujao katika maneno d) kukanusha sentensi kwa kuzingatia nafsi na wakati uliopita, uliopo na ujao e) kuchangamkia ukanushaji wa vitenzi katika mawasiliano ## Maswali dadisi 1. Unazingatia nini unapokanusha sentensi kwa kuzingatia nafsi na wakati? PAGE 2: Jinsi ya kujifunza ## Shughuli za kujifunza • kushirikiana na wenzake kueleza maana ya ukanushaji • kutambua maneno yaliyokanushwa kwenye chati, ubao, kapu maneno, mti maneno na vyombo vya kidijitali • kutambua viambishi vya nafsi na wakati katika maneno akishirikiana na wenzake • kukanusha sentensi akizingatia nafsi na nyakati kwenye daftari au kwa kutumia tarakilishi • kuwasilisha sentensi zake darasani ili wenzake wazitathmini ## Umilisi wa kimsingi • Mawasiliano na ushirikiano: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake kujadili mada kwenye vikundi. • Uwazaji kina na utatuzi wa matatizo: mwanafunzi anapojaribu kukanusha maneno na sentensi. • Ujuzi wa kidijitali: mwanafunzi anapotumia kifaa cha kidijitali kukanusha maneno na sentensi za nafsi na nyakati. ## Maadili • Heshima: mwanafunzi anaposhiriki katika kazi za kikundi na kuthamini mchango wa wenzake. • Uadilifu: mwanafunzi anaposikiliza au kutazama vipindi vya ukanushaji katika vyombo vya kidijitali. ## Masuala mtambuko • Utunzi na usalama wa Watoto: mwanafunzi anapokuza uwezo wa kukubali au kukataa mambo mbalimbali kupitia kipindi cha ukanushaji wa nafsi. • Umaskini: mwanafunzi anapotunga sentensi mbalimbali kuhusu suala lengwa. ## Uhusiano na maeneo mengine ya masomo • Mwanafunzi anaweza kuhusisha dhana ya ukanushaji katika somo hili na ujifunzaji wa dhana hiyo katika somo la English. • Mwanafunzi anaweza kuhusisha suala la mapato na masuala yanayofunzwa katika somo la Social Studies, Creative Arts na Science and Technology. PAGE 3: Somo 1: Maana ya ukanushaji na wakati uliopo SOMO 1: MAANA YA UKANUSHAJI NA WAKATI ULIOPO ============================================ ## Utakachojifunza • Kueleza maana ya ukanushaji. • Kutambua vitenzi vilivyokanushwa katika wakati uliopo. • Kukanusha kitenzi cha wakati uliopo kwa nafsi sita. Matokeo ya mtaala: a) kueleza maana ya ukanushaji ili kuubainisha; b) kutambua maneno yaliyokanushwa katika wakati uliopita, uliopo na ujao ## Utangulizi Mwenzako anasema, "Ninalipa karo." Mwingine anasema, "Silipi karo leo." Sentensi ya pili haiongezi habari tu; inakataa kitendo. Huo ndio ukanushaji, na umbo la kitenzi hubadilika. PAGE 4: Somo 1: Maana ya ukanushaji na wakati uliopo — Wakati uliopo ## Maelezo ### Ukanushaji ni nini? Ukanushaji ni kusema hapana: kitendo hakifanyiki, hakikufanyika, au hakitafanyika. Kinyume chake ni kuthibitisha, yaani kusema kitendo kinafanyika. "Ninapata pesa" inathibitisha. "Sipati pesa" inakanusha. Unapokanusha, huachi neno "hapana" peke yake. Unabadilisha viambishi vya kitenzi. Katika wakati uliopo, -na- huondoka, na tamati -a hubadilika kuwa -i. ### Wakati uliopo Kitenzi pata: - Mimi ninapata → sipati - Wewe unapata → hupati - Yeye anapata → hapati - Sisi tunapata → hatupati - Ninyi mnapata → hampati - Wao wanapata → hawapati Angalia sipati: si- ni ukanushaji wa mimi, na -na- haipo. Tamati imekuwa -i. Si sahihi kusema sinapati wala sinapata. Mifano mingine: - ninaweka akiba → siweki akiba - anafanya kazi → hafanyi kazi - wanalipa → hawalipi PAGE 5: Somo 1: Maana ya ukanushaji na wakati uliopo — Jinsi ya kutambua ### Jinsi ya kutambua Kwenye chati au kifungu, tafuta kitenzi kisicho na -na-, -li- wala -ta-, na chenye tamati -i, pamoja na kiambishi si-, hu-, ha-, hatu-, ham- au hawa-. Neno kama hapati limekanushwa. Neno anapata halijakanushwa. Soma: Leo sipati kazi ya ziada. Juma hafanyi kazi sokoni. Sisi hatuweki akiba leo. Wao hawalipi deni. Maneno yaliyokanushwa ni sipati, hafanyi, hatuweki na hawalipi. Yote ni wakati uliopo. Ukanushaji unakusaidia kukataa kwa upole na kwa ujasiri. Kwa mfano: Sitakwenda na mgeni. Hiyo ni wakati ujao, utakaofunzwa baadaye; kwa sasa kumbuka kuwa "hapana" inaweza kukaa ndani ya kitenzi. PAGE 6: Somo 1: Maana ya ukanushaji na wakati uliopo — Mfano 1 ## Msamiati • ukanushaji — kusema kitendo hakifanyiki, hakikufanyika au hakitafanyika • kuthibitisha — kusema kitendo kinafanyika au kimefanyika • tamati — sauti ya mwisho ya kitenzi, kama -a au -i ## Mifano ### Mfano 1 Je, neno hapati limekanushwa? Eleza. Hatua: 1. Hakuna -na-. 2. Kinaanza kwa ha-, ukanushaji wa yeye. 3. Tamati ni -i, si -a. Jibu: Ndiyo. hapati ni ukanushaji wa anapata katika wakati uliopo. PAGE 7: Somo 1: Maana ya ukanushaji na wakati uliopo — Kapu la maneno yaliyokanushwa ## Mifano ### Mfano 2 Kanusha: Sisi tunaweka akiba. Hatua: 1. Nafsi ni sisi, ukanushaji ni hatu-. 2. Ondoa -na-. 3. Badilisha -a ya weka kuwa -i. Jibu: Sisi hatuweki akiba. ## Shughuli: Kapu la maneno yaliyokanushwa Utahitaji: Kadi za vitenzi zilizothibitishwa na zilizokanushwa, Kapu au chati, Daftari 1. Kwa kikundi, elezeni maana ya ukanushaji kwa maneno yenu. 2. Chagua kadi. Mpigie mstari kila neno lililokanushwa, kama sipati, hawalipi, hafanyi. 3. Andikeni kando neno lililothibitishwa, kwa mfano hapati kinatokana na anapata. 4. Tungeni sentensi moja ya wakati uliopo inayokanusha kutumia pesa ovyo. PAGE 8: Somo 1: Maana ya ukanushaji na wakati uliopo — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Ukanushaji ni nini? 2. Kanusha: Mimi ninapata pesa. 3. Ni neno lipi limekanushwa: anafanya, hafanyi, atafanya? 4. Kwa nini "sinapati" si sahihi? ## Majibu ya zoezi 1. Ni kusema kitendo hakifanyiki, hakikufanyika, au hakitafanyika. 2. Mimi sipati pesa. 3. hafanyi 4. Kwa sababu wakati uliopo ukikanushwa, -na- huondoka. Sahihi ni sipati. ## Muhtasari • Ukanushaji hukataa kitendo kwa kubadilisha kitenzi. • Wakati uliopo: ondoa -na-, na badilisha tamati -a kuwa -i. • sipati, hupati, hapati, hatupati, hampati, hawapati. PAGE 9: Somo 2: Viambishi vya nafsi na wakati uliopita SOMO 2: VIAMBISHI VYA NAFSI NA WAKATI ULIOPITA ============================================== ## Utakachojifunza • Kutambua viambishi vya nafsi katika ukanushaji. • Kukanusha na kutambua vitenzi vya wakati uliopita. Matokeo ya mtaala: b) kutambua maneno yaliyokanushwa katika wakati uliopita, uliopo na ujao; c) kutambua viambishi vya nafsi na wakati uliopita, uliopo na ujao katika maneno ## Utangulizi Jana ulitaka kusema hukupata malipo, si kwamba unapata sasa. Ukanushaji wa jana hautumii -li-. Unatumia kiambishi kingine, -ku-, na kiambishi cha nafsi hubadilika. PAGE 10: Somo 2: Viambishi vya nafsi na wakati uliopita — Viambishi vya nafsi ## Maelezo ### Viambishi vya nafsi Kila nafsi ina kiambishi cha kuthibitisha na kingine cha kukanusha. - Mimi: ni- unapothibitisha, si- unapokanusha. Mfano: nilipata, sikupata. - Wewe: u- na hu-. ulipata, hukupata. - Yeye: a- na ha-. alipata, hakupata. - Sisi: tu- na hatu-. tulipata, hatukupata. - Ninyi: m- na ham-. mlipata, hamkupata. - Wao: wa- na hawa-. walipata, hawakupata. Katika neno hakupata, ha- ni nafsi ya yeye katika ukanushaji, -ku- ni alama ya wakati uliopita, na pata ni kitenzi. PAGE 11: Somo 2: Viambishi vya nafsi na wakati uliopita — Katika matini ### Wakati uliopita Ukanushaji wa wakati uliopita hutumia -ku-, si -li-. Tamati -a hubaki. - sikupata, hukupata, hakupata, hatukupata, hamkupata, hawakupata - sikuweka, hukuweka, hakuweka, hatukuweka, hamkuweka, hawakuweka Si sahihi kusema silipata wala halipata. Sahihi ni sikupata kwa mimi, na hakupata kwa yeye. ### Katika matini Jana sikufika sokoni. Mama hakupata wateja wengi. Hatukuweka akiba. Wao hawakuuza matunda. Maneno yaliyokanushwa katika wakati uliopita ni sikufika, hakupata, hatukuweka na hawakuuza. Yote yana -ku- na hayana -li-. Linganisha na neno lililothibitishwa: Jana nilipata wateja. Hapa kuna ni- na -li-, hakuna ukanushaji. Unapotenganisha neno, anza na nafsi, kisha wakati, kisha mzizi. hatukulipa = hatu- + -ku- + lipa. hatu- ni sisi katika ukanushaji, si ha- peke yake. PAGE 12: Somo 2: Viambishi vya nafsi na wakati uliopita — Mfano 1 ## Msamiati • kiambishi cha nafsi — kipande kinachoonyesha mtendaji, kama ni-, a-, si- au ha- • -ku- — kiambishi cha wakati uliopita kinapotumiwa katika ukanushaji ## Mifano ### Mfano 1 Tenganisha viambishi katika neno hakupata. Hatua: 1. ha- ni ukanushaji wa yeye. 2. -ku- ni wakati uliopita. 3. pata ni kitenzi. Jibu: ha- + -ku- + pata ## Mifano ### Mfano 2 Kanusha: Jana sisi tuliweka akiba. Hatua: 1. Nafsi sisi inakuwa hatu-. 2. Badilisha -li- kuwa -ku-. 3. Tamati -a ibaki. Badilisha Jana isibadilike kwa sababu bado ni jana. Jibu: Jana sisi hatukuweka akiba. PAGE 13: Somo 2: Viambishi vya nafsi na wakati uliopita — Tenganisha nafsi na wakati ## Shughuli: Tenganisha nafsi na wakati Utahitaji: Chati ya viambishi, Ubao, Daftari au tarakilishi 1. Kwa jozi, nakili jedwali la viambishi: ni-/si-, u-/hu-, a-/ha-, tu-/hatu-, m-/ham-, wa-/hawa-. 2. Mwalimu aandike maneno: sikupata, hukuweka, hakulipa, hatukuweka, hamkufanya, hawakupata. 3. Tenganisheni kila neno: kiambishi cha nafsi, -ku-, na kitenzi. 4. Kanusheni sentensi moja ya jana kuhusu kuuza sokoni, kisha mwasilishe darasani. ## Zoezi 1. Kiambishi cha ukanushaji cha nafsi ya mimi ni kipi? 2. Kanusha: Jana yeye alipata pesa. 3. Ni wakati gani katika neno hatukuuza? 4. Kwa nini "silipata" si sahihi? PAGE 14: Somo 3: Wakati ujao na kukanusha sentensi ## Majibu ya zoezi 1. si- 2. Jana yeye hakupata pesa. 3. Wakati uliopita, kwa sababu kuna -ku- na neno limekanushwa. 4. Kwa sababu ukanushaji wa wakati uliopita hutumia -ku-, si -li-. Sahihi ni sikupata. ## Muhtasari • Ukanushaji hubadilisha kiambishi cha nafsi: si-, hu-, ha-, hatu-, ham-, hawa-. • Wakati uliopita ukikanushwa hutumia -ku-, si -li-. • hakupata = ha- + -ku- + pata. SOMO 3: WAKATI UJAO NA KUKANUSHA SENTENSI ========================================= ## Utakachojifunza • Kukanusha sentensi za wakati ujao. • Kuchagua ukanushaji unaofaa kulingana na nafsi na wakati. • Kutumia ukanushaji kukataa matumizi mabaya ya pesa na mwaliko usio salama. Matokeo ya mtaala: d) kukanusha sentensi kwa kuzingatia nafsi na wakati uliopita, uliopo na ujao; e) kuchangamkia ukanushaji wa vitenzi katika mawasiliano ## Utangulizi Kesho unakusudia kuweka akiba, kisha ukabadilika. Utasema, "Kesho sitaweka akiba," si "Kesho ninaweka." Wakati ujao ukikanushwa unabaki na -ta-, na kiambishi cha nafsi ndicho kinachobeba hapana. PAGE 15: Somo 3: Wakati ujao na kukanusha sentensi — Wakati ujao ## Maelezo ### Wakati ujao Ukanushaji wa wakati ujao hubaki na -ta- na tamati -a. Kinachobadilika ni kiambishi cha nafsi. - nitapata → sitapata - utapata → hutapata - atapata → hatapata - tutapata → hatutapata - mtapata → hamtapata - watapata → hawatapata Vivyo hivyo: nitaweka → sitaweka; watalipa → hawatalipa; atafanya → hatafanya. Usibadilishe tamati kuwa -i katika wakati ujao. "Sitaweki" si sahihi. Sahihi ni sitaweka. PAGE 16: Somo 3: Wakati ujao na kukanusha sentensi — Hatua za kukanusha sentensi ### Hatua za kukanusha sentensi 1. Tambua nafsi: mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi au wao. 2. Tambua wakati: -li- ni uliopita, -na- ni uliopo, -ta- ni ujao. 3. Chagua umbo: - Uliopo: si-/hu-/ha-/hatu-/ham-/hawa- + kitenzi chenye -i, bila -na-. - Uliopita: viambishi hivyo hivyo + -ku- + kitenzi chenye -a. - Ujao: viambishi hivyo hivyo + -ta- + kitenzi chenye -a. 4. Neno la muda libaki ikiwa bado linaeleza kipindi kile kile: kesho hubaki kesho. Mifano: - Amina analipa karo. → Amina halipi karo. - Jana tulipata pesa. → Jana hatukupata pesa. - Kesho nitaweka akiba. → Kesho sitaweka akiba. PAGE 17: Somo 3: Wakati ujao na kukanusha sentensi — Kutumia ukanushaji ### Kutumia ukanushaji Ukanushaji unakusaidia kusema wazi unachokataa. - Sitapoteza pesa kwa vitu visivyohitajika. - Hatutaacha kuweka akiba. - Sitakwenda na mgeni. Sentensi kama hizo zinaheshimu uamuzi wako. Unapozisoma darasani, wenzako wazithamini na kuzisahihisha kama kiambishi kimekosewa. Kushirikiana hivi kunafanya ukanushaji uwe sehemu ya mazungumzo, si kanuni za kukariri tu. Kumbuka tofauti tatu: uliopo unaishia kwa -i na hauna -na-; uliopita una -ku-; ujao una -ta-. [DIAGRAM] TYPE: svg ALT: Ukanushaji wa nafsi ya mimi katika nyakati tatu za kitenzi lipa PAYLOAD: CAPTION: Ukanushaji wa nafsi ya mimi katika nyakati tatu za kitenzi lipa [/DIAGRAM] PAGE 18: Somo 3: Wakati ujao na kukanusha sentensi — Mfano 1 ## Msamiati • -ta- — kiambishi cha wakati ujao, kinachobaki hata katika ukanushaji • kukanusha sentensi — kuandika upya sentensi ili kuonyesha kuwa kitendo hakifanyiki ## Mifano ### Mfano 1 Kanusha: Kesho wao watauza matunda. Hatua: 1. Nafsi ni wao, ukanushaji ni hawa-. 2. Wakati ni ujao, -ta- inabaki. 3. Tamati -a inabaki. Jibu: Kesho wao hawatauza matunda. ## Mifano ### Mfano 2 Chagua umbo sahihi la kukanusha "Ninalipa ada": silipi, sikulipa, au sitalipa? Eleza. Hatua: 1. Ninalipa ni wakati uliopo kwa sababu ya -na-. 2. Uliopo huondoa -na- na kubadilisha -a kuwa -i. Jibu: silipi, kwa sababu sentensi ilikuwa wakati uliopo. PAGE 19: Somo 3: Wakati ujao na kukanusha sentensi — Kanusha na wasilishe ## Shughuli: Kanusha na wasilishe Utahitaji: Sentensi kwenye ubao au tarakilishi, Daftari 1. Kila mwanafunzi aandike sentensi tatu zinazothibitisha: moja ya jana, moja ya sasa na moja ya kesho, kuhusu pesa au kazi. 2. Mbadilishiane daftari. Kanusha kila sentensi ukizingatia nafsi na wakati. 3. Wasomeleni darasa sentensi zilizokanushwa. Wenzako waseme kama -i, -ku- au -ta- vimekaa sawasawa. 4. Andikeni sentensi moja ya kukataa kwenda na mgeni, na nyingine ya kukataa kupoteza akiba. PAGE 20: Somo 3: Wakati ujao na kukanusha sentensi — Zoezi ## Zoezi 1. Kanusha: Kesho mimi nitaweka akiba. 2. Kanusha: Yeye anafanya kazi. 3. Kanusha: Jana ninyi mlipata pesa. 4. Andika sentensi ya kukataa kwenda na mgeni. ## Majibu ya zoezi 1. Kesho mimi sitaweka akiba. 2. Yeye hafanyi kazi. 3. Jana ninyi hamkupata pesa. 4. Sitakwenda na mgeni. ## Muhtasari • Ujao ukikanushwa hubaki na -ta- na tamati -a: sitaweka. • Angalia nafsi kwanza, kisha wakati, ndipo uchague umbo. • Ukanushaji hukusaidia kukataa matumizi mabaya na mwaliko usio salama. PAGE 21: Maswali ya marudio MASWALI YA MARUDIO ================== Jibu maswali yote, kisha jisahihishe ukitumia kichupo cha Majibu. 1. Ukanushaji ni nini? A. Kusema kitendo hakifanyiki au hakikufanyika B. Kuongeza -na- kwenye kitenzi C. Kuandika anwani ya barua D. Kusoma maneno 65 2. Ni neno lipi limekanushwa katika wakati uliopo? A. anapata B. atapata C. hapati D. alipata 3. Ni neno lipi limekanushwa katika wakati uliopita? A. nilipata B. ninapata C. nitapata D. sikupata 4. Ni neno lipi limekanushwa katika wakati ujao? A. nitaweka B. ninaweka C. sitaweka D. niliweka 5. Katika neno hakupata, ha- linaonyesha nini? A. Wakati ujao B. Ukanushaji wa nafsi ya yeye C. Ukanushaji wa nafsi ya mimi D. Tamati -i 6. Kiambishi cha ukanushaji cha nafsi ya sisi ni kipi? 7. Kanusha: Mimi ninapata pesa. A. Mimi sinapata pesa. B. Mimi sipati pesa. C. Mimi sikupati pesa. D. Mimi sita pati pesa. 8. Kanusha: Jana yeye aliweka akiba. 9. Kanusha: Kesho sisi tutalipa karo. 10. Andika sentensi inayokanusha kwenda na mgeni. PAGE 22: Majibu ya maswali MAJIBU ====== 1. A. Kusema kitendo hakifanyiki au hakikufanyika Ukanushaji hukataa kitendo kwa kubadilisha umbo la kitenzi. 2. C. hapati hapati halina -na-, lina ha- na tamati -i. 3. D. sikupata sikupata lina si- na -ku-, alama ya ukanushaji wa wakati uliopita. 4. C. sitaweka sitaweka = si- + -ta- + weka. 5. B. Ukanushaji wa nafsi ya yeye ha- ni kiambishi cha yeye anapokanusha. -ku- ndicho wakati uliopita. 6. hatu- tulipata inakuwa hatukupata; tu- inabadilika kuwa hatu-. 7. B. Mimi sipati pesa. Wakati uliopo huondoa -na- na kubadilisha tamati kuwa -i: sipati. 8. Jana yeye hakuweka akiba. a- + -li- inakuwa ha- + -ku-. Tamati -a inabaki. 9. Kesho sisi hatutalipa karo. tu- + -ta- inakuwa hatu- + -ta-. Tamati -a inabaki. 10. Sitakwenda na mgeni. Ukanushaji wa wakati ujao unamsaidia mwanafunzi kukataa mwaliko usio salama.