PAGE 1: Utangulizi UTANGULIZI WA MADA ================== Ngeli ya KI-VI ni kundi la nomino kama kitabu, kikombe, kisu, chakula na choo. Umoja hutumia viambishi vya ki- au ch-, na wingi hutumia vi- au vy-. Utajifunza kuvitofautisha na ngeli nyingine, kisha utavitumia katika sentensi sahihi kuhusu mimea, matunda na maisha ya kila siku. ## Mada 7.0: Matunda na Mimea Mada ndogo 7.4.1: Sarufi: Ngeli ya KI-VI Vipindi vinavyopendekezwa: 4 ## Chanzo • Muundo wa Mtaala wa Kiswahili wa Gredi ya 4 wa KICD (Uliorekebishwa 2024) — Mada 7.0 Matunda na Mimea, Mada Ndogo 7.4.1 Sarufi: Ngeli ya KI-VI ## Matokeo maalum yanayotarajiwa Kufikia mwisho wa mada ndogo, mwanafunzi aweze: a) kutambua viambishi vya upatanisho wa kisarufi wa ngeli ya KI-VI b) kutambua nomino katika ngeli ya KI-VI ili kuzitofautisha na nomino katika ngeli nyingine c) kutumia nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi akizingatia upatanisho wa kisarufi d) kuchangamkia kutumia nomino za ngeli ya KI-VI katika mawasiliano ## Maswali dadisi 1. Unazingatia nini ili kuweza kutambua na kutumia nomino katika ngeli ya KI- VI? PAGE 2: Jinsi ya kujifunza ## Shughuli za kujifunza • kusoma sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi • kutambua viambishi vya upatanisho wa kisarufi wa ngeli ya KI-VI kwenye sentensi alizosoma • kushiriki katika mchezo wa kuchopoa kadi za sentensi zenye nomino za ngeli ya KI-VI kutoka kwenye kikapu au boksi na kisha kuzisoma • kutambua nomino katika ngeli ya KI-VI (k.m kitabu, kikombe, kisu, chakula, choo) kwenye kadi, mti maneno, tarakilishi au kapu maneno • kujaza nafasi katika sentensi kwa kutumia viambishi vya umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya KI-VI • kuunda sentensi sahihi daftarini au kwenye kifaa cha kidijitali akitumia nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi akizingatia upatanisho wa kisarufi • kuwasomea au kuwasambazia wenzake na mwalimu sentensi alizozitunga ili kuzitathmini ## Umilisi wa kimsingi • Mawasiliano na ushirikiano: mwanafunzi anapotaja nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi akishirikiana na wenzake katika vikundi • Ubunifu: mwanafunzi anaposhiriki katika kutunga sentensi akitumia nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi • Ujuzi wa kidijitali: mwanafunzi anapotumia tarakilishi kusoma sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi ## Maadili • Uwajibikaji: mwanafunzi anapotumia na kutunza tarakilishi anaposoma sentensi zilizotungwa kutokana na nomino za KI-VI • Heshima: mwanafunzi anapotaja nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi akishirikiana na wenzake kwa vikundi ## Masuala mtambuko • Elimu ya mazingira na tabia nchi: mwanafunzi anapotunga sentensi kuhusu suala lengwa ## Uhusiano na maeneo mengine ya masomo • Mwanafunzi anaweza kuhusisha dhana ya ngeli za nomino katika somo hili na ujifunzaji wa dhana hiyo katika somo la English • Mwanafunzi anaweza kuhusisha suala la matunda na mimea na masuala yanayofunzwa katika somo la Agriculture PAGE 3: Somo 1: Kutambua nomino za ngeli ya KI-VI SOMO 1: KUTAMBUA NOMINO ZA NGELI YA KI-VI ========================================= ## Utakachojifunza • Kutaja nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi. • Kubadilisha umoja kuwa wingi kwa kanuni ya ki- na ch-. • Kutofautisha nomino za KI-VI na nomino za ngeli nyingine. Matokeo ya mtaala: b) kutambua nomino katika ngeli ya KI-VI ili kuzitofautisha na nomino katika ngeli nyingine ## Utangulizi Meza ya darasa ina kitabu, kikombe na kisu cha kukata tunda. Ukiongeza vingine, unasema vitabu, vikombe na visu. Mabadiliko haya ya ki- na vi- ndiyo alama ya ngeli ya KI-VI. ## Maelezo ### Ngeli ya KI-VI ni nini? Ngeli ni kundi la nomino zinazofanana kwa viambishi. Katika ngeli ya KI-VI, umoja huwa na **ki-** au **ch-**, na wingi huwa na **vi-** au **vy-**. PAGE 4: Somo 1: Kutambua nomino za ngeli ya KI-VI — Kanuni ya umoja na wingi ### Kanuni ya umoja na wingi Ikiwa umoja unaanza na **ki-**, wingi huwa **vi-**: - kitabu → vitabu - kikombe → vikombe - kisu → visu - kiti → viti - kikapu → vikapu - kichaka → vichaka - kiatu → viatu - kioo → vioo Kiatu na kioo huhifadhi ki- hata kama herufi inayofuata ni irabu. Wingi wao ni viatu na vioo, si *vyatu wala *vyoo. Ikiwa umoja unaanza na **ch-**, wingi huwa **vy-**. Nomino hizi pia ni za KI-VI: - chakula → vyakula - choo → vyoo - chombo → vyombo - chumba → vyumba - cheti → vyeti Ch- hutokea kwa sababu ki- inapokutana na irabu fulani hubadilika, kama katika chakula na choo. Hata hivyo, neno likishaanza na ch-, wingi wake ni vy-. PAGE 5: Somo 1: Kutambua nomino za ngeli ya KI-VI — Si kila neno lenye ki- ni la ngeli hii pekee kwa maana ### Si kila neno lenye ki- ni la ngeli hii pekee kwa maana Angalia wingi, usiangalie mwanzo peke yake. - **mti / miti** ni ngeli ya M-MI. Haianzi na ki-. - **tunda / matunda** ni ngeli ya LI-YA. Wingi unaanza na ma-. - **kalamu / kalamu** haibadiliki kuwa *vikalamu. Si ya KI-VI. - **chungwa / machungwa** ni tunda la LI-YA, si *kichungwa. Kichaka na kikapu vinafaa katika mada ya mimea: kikapu cha matunda, vichaka vinavyozunguka shamba. Unapotambua nomino, iandike katika safu mbili, umoja na wingi, kisha uhakikishe mabadiliko ni ki- kuwa vi-, au ch- kuwa vy-. [DIAGRAM] TYPE: svg ALT: Mifano ya umoja na wingi katika ngeli ya KI-VI PAYLOAD: CAPTION: Mifano ya umoja na wingi katika ngeli ya KI-VI [/DIAGRAM] PAGE 6: Somo 1: Kutambua nomino za ngeli ya KI-VI — Mfano 2 ## Msamiati • ngeli — kundi la nomino zinazotumia viambishi vinavyofanana • umoja — namna ya kutaja kitu kimoja • wingi — namna ya kutaja vitu vingi • kiambishi — kipande cha neno kinachoambatishwa ili kuleta maana, kama ki- au vi- ## Mifano ### Mfano 1 Andika wingi wa: kitabu, kisu, chakula, choo. Hatua: 1. ki- hubadilika kuwa vi-. 2. ch- hubadilika kuwa vy-. Jibu: vitabu, visu, vyakula, vyoo ## Mifano ### Mfano 2 Ni nomino gani si ya KI-VI: kikombe, tunda, kichaka, chombo? Hatua: 1. Angalia wingi wa kila neno. 2. Tunda huwa matunda, si *vitunda. Jibu: tunda (wingi wake ni matunda, ngeli ya LI-YA) PAGE 7: Somo 1: Kutambua nomino za ngeli ya KI-VI — Majibu ya zoezi ## Shughuli: Kapu la nomino Utahitaji: Kadi za maneno, Kapu au boksi, Chati ya safu mbili 1. Andika nomino kama kitabu, kikombe, kisu, chakula, choo, mti, tunda na kalamu kwenye kadi, kisha uziweke kapuni. 2. Kila mwanafunzi achopoe kadi na asome neno. 3. Darasa liseme kama neno ni la KI-VI. Kama ni la KI-VI, mtoe wingi wake. 4. Weka nomino za KI-VI kwenye mti wa maneno wenye tawi la umoja na tawi la wingi. 5. Kikundi kieleze kwa nini tunda na kalamu hazikuingia kwenye mti huo. ## Zoezi 1. Andika wingi wa kikapu, kiti na chumba. 2. Andika umoja wa vikombe, vioo na vyombo. 3. Kwa nini kalamu si ya ngeli ya KI-VI? 4. Tofautisha kichaka na mti kwa wingi. ## Majibu ya zoezi 1. vikapu, viti, vyumba 2. kikombe, kioo, chombo 3. Kwa sababu wingi wake hubaki kalamu, si vikalamu. 4. Kichaka huwa vichaka (KI-VI). Mti huwa miti (M-MI). ## Muhtasari • KI-VI: ki- huwa vi-, na ch- huwa vy-. • Mifano ni kitabu, kisu, chakula na choo. • Tunda, mti na kalamu si za ngeli hii. PAGE 8: Somo 2: Viambishi vya kitenzi na kivumishi SOMO 2: VIAMBISHI VYA KITENZI NA KIVUMISHI ========================================== ## Utakachojifunza • Kutambua viambishi ki- na vi- katika vitenzi. • Kutumia vivumishi vinavyoambatana na ngeli ya KI-VI. • Kujaza nafasi kwa kiambishi sahihi cha umoja au wingi. Matokeo ya mtaala: a) kutambua viambishi vya upatanisho wa kisarufi wa ngeli ya KI-VI ## Utangulizi Kitabu kinaanguka. Vitabu vinaanguka. Neno kitabu na neno vitabu vinabadilisha kitenzi. Kiambishi hicho cha kufananisha ndicho upatanisho wa kisarufi. ## Maelezo ### Upatanisho wa kisarufi Upatanisho wa kisarufi ni kufananisha kiambishi cha kitenzi, kivumishi au neno lingine na ngeli ya nomino. Katika KI-VI, kiambishi cha umoja ni **ki-**, na cha wingi ni **vi-**. Vinapokutana na irabu fulani, ki- huwa **ch-** na vi- huwa **vy-**. PAGE 9: Somo 2: Viambishi vya kitenzi na kivumishi — Kivumishi ### Kitenzi Kabla ya konsonanti, tumia ki- na vi-: - Kitabu **kina**anguka. Vitabu **vina**anguka. - Kikombe **kime**vunjika. Vikombe **vime**vunjika. - Chakula **kime**iva. Vyakula **vime**iva. - Choo **kime**safishwa. Vyoo **vime**safishwa. - Kisu **kilipotea**. Visu **vilipotea**. Angalia: hata chakula na choo vinapoanza na ch-, kitenzi hutumia **ki-** kabla ya konsonanti. Hatusemi **chimeiva**. Tunasema **kimeiva**. Nyakati hizi hukumbukwa kirahisi: - uliopo: kina- / vina- - uliopita: kili- / vili- - timilifu: kime- / vime- - ujao: kita- / vita- Mfano wa ujao: Kichaka **kitapandwa** karibu na shamba. Vichaka **vitapandwa** karibu na shamba. ### Kivumishi Kabla ya konsonanti, ongeza ki- au vi-: - kitabu **kizuri** / vitabu **vizuri** - kitabu **kikubwa** / vitabu **vikubwa** - kitabu **kidogo** / vitabu **vidogo** - kitabu **kipya** / vitabu **vipya** - chakula **kitamu** / vyakula **vitamu** Kabla ya irabu, ki- huwa ch- na vi- huwa vy- katika vivumishi hivi: - kitabu **cheupe** / vitabu **vyeupe** - kitabu **cheusi** / vitabu **vyeusi** - chakula **chema** / vyakula **vyema** Kuna vivumishi vinavyobaki na ki- na vi-: - kitu **kingine** / vitu **vingine** - vikombe **vingi** Unapojaza nafasi, angalia kwanza kama nomino ni umoja au wingi, kisha angalia kama herufi inayofuata ni konsonanti au irabu. PAGE 10: Somo 2: Viambishi vya kitenzi na kivumishi — Mfano 1 ## Msamiati • upatanisho wa kisarufi — kufananisha viambishi vya maneno katika sentensi na ngeli ya nomino • kivumishi — neno linaloeleza sifa ya nomino • kitenzi — neno linaloonyesha kitendo au hali ## Mifano ### Mfano 1 Jaza nafasi: Vyakula ___meiva. (ume / vime / kime) Hatua: 1. Vyakula ni wingi wa KI-VI. 2. Hali timilifu ya wingi ni vime-. Jibu: vime (Vyakula vimeiva.) ## Mifano ### Mfano 2 Andika kivumishi sahihi: kikombe ___ (zuri), vikombe ___ (eupe). Hatua: 1. Umoja kabla ya konsonanti: ki-. 2. Wingi kabla ya irabu: vy-. Jibu: kikombe kizuri; vikombe vyeupe PAGE 11: Somo 2: Viambishi vya kitenzi na kivumishi — Majibu ya zoezi ## Shughuli: Kadi za sentensi Utahitaji: Kadi za sentensi zenye nafasi wazi, Kikapu, Daftari 1. Andika sentensi zenye nafasi, kwa mfano: Kitabu ___zuri ___meanguka. 2. Weka kadi kwenye kikapu. Kila mwanafunzi achopoe kadi moja na aisome. 3. Ajaze nafasi kwa viambishi vya KI-VI, kisha aisome tena sentensi kamili. 4. Wenzake wasahihishe: je, umoja umepata ki- au ch-, na wingi vi- au vy-? 5. Andika sentensi mbili sahihi kwenye daftari kuhusu chakula cha matunda. ## Zoezi 1. Jaza: Kisu ___mepotea. Visu ___mepotea. 2. Kwa nini hatusemi 'Chakula chimeiva'? 3. Andika wingi wa: kiti kipya cheupe. 4. Chagua kiambishi: Vichaka ___tapandwa. (kita / vita) ## Majibu ya zoezi 1. Kisu kimepotea. Visu vimepotea. 2. Kwa sababu kitenzi kinatumia ki- kabla ya konsonanti: Chakula kimeiva. 3. viti vipya vyeupe 4. vita (Vichaka vitapandwa.) ## Muhtasari • Kitenzi cha umoja hutumia ki-, na cha wingi vi-. • Chakula kimeiva, si chimeiva. • Vivumishi: kizuri, cheupe, vizuri, vyeupe. PAGE 12: Somo 3: Kimilikishi, kiashiria, -a na nambari SOMO 3: KIMILIKISHI, KIASHIRIA, -A NA NAMBARI ============================================= ## Utakachojifunza • Kutumia kimilikishi cha KI-VI: changu na vyangu. • Kutumia viashiria hiki, hicho, kile na vya wingi. • Kutumia cha na vya pamoja na nambari za ngeli hii. Matokeo ya mtaala: a) kutambua viambishi vya upatanisho wa kisarufi wa ngeli ya KI-VI ## Utangulizi Usiseme kitabu langu unapozungumzia kitabu cha ngeli ya KI-VI. Sema kitabu changu. Leo tutajifunza viambishi vingine vinavyokamilisha upatanisho: umiliki, kuashiria, -a na hesabu. ## Maelezo ### Kimilikishi Kiambishi cha umiliki katika umoja ni **ch-**, na katika wingi ni **vy-**, kwa sababu viambishi -angu, -ako, -ake, -etu, -enu na -ao vinaanza na irabu. - changu / vyangu - chako / vyako - chake / vyake - chetu / vyetu - chenu / vyenu - chao / vyao Mifano: Kitabu **changu** kiko mezani. Vitabu **vyangu** viko mezani. Chakula **chake** ni kitamu. Vyakula **vyao** vimeiva. PAGE 13: Somo 3: Kimilikishi, kiashiria, -a na nambari — -a ya kuhusisha ### Kiashiria - karibu na msemaji: **hiki** / **hivi** - karibu na msikilizaji: **hicho** / **hivyo** - mbali: **kile** / **vile** Kitabu **hiki** ni kizuri. Vitabu **hivi** ni vizuri. Kikombe **hicho** kimevunjika. Kisu **kile** ni kikali. Visu **vile** viko kikapuni. ### -a ya kuhusisha Umoja hutumia **cha**, na wingi **vya**. - kikapu **cha** matunda - vikapu **vya** matunda - kitabu **cha** Amina - vitabu **vya** wanafunzi - chakula **cha** jioni Usiseme *kikapu ya matunda. Kikapu ni cha KI-VI, kwa hiyo ni **cha**. PAGE 14: Somo 3: Kimilikishi, kiashiria, -a na nambari — Msamiati ### Nambari na -ote - kimoja - viwili, vitatu, vinne, vitano - sita, saba, nane, tisa na kumi havichukui ki- wala vi- mbele Kitabu **kimoja**. Vitabu **viwili**. Vitabu **sita**. Vitabu **kumi**. Neno -ote huwa **chote** katika umoja na **vyote** katika wingi: kitabu chote, vitabu vyote. Sentensi nzima inaweza kuwa na viambishi kadhaa: Vitabu **vyangu viwili vizuri** viko mezani. Kila kiambishi kinakubaliana na wingi. ## Msamiati • kimilikishi — neno linaloonyesha mmiliki, kama changu au vyake • kiashiria — neno linaloonyesha kitu unachokilenga, kama hiki au vile • cha — kiambishi cha kuhusisha katika umoja wa KI-VI • vya — kiambishi cha kuhusisha katika wingi wa KI-VI ## Mifano ### Mfano 1 Jaza: Kikapu ___ maembe ___mejaa. (cha/vya, kime/vime) Hatua: 1. Kikapu ni umoja, kwa hiyo -a ni cha na kitenzi ni kime-. 2. Maembe hayabadili ngeli ya kikapu. Jibu: Kikapu cha maembe kimejaa. PAGE 15: Somo 3: Kimilikishi, kiashiria, -a na nambari — Jedwali la viambishi ## Mifano ### Mfano 2 Andika wingi wa sentensi: Kiatu changu kimoja kimepotea. Hatua: 1. kiatu → viatu, changu → vyangu, kimoja → viwili si lazima; kama idadi inabaki moja, wingi hubadilisha kila kiambishi. 2. Kwa wingi wa vitu zaidi ya kimoja: viatu vyangu viwili vimepotea. Jibu: Viatu vyangu viwili vimepotea. ## Shughuli: Jedwali la viambishi Utahitaji: Jedwali bado tupu kwenye daftari au tarakilishi, Orodha ya nomino 1. Chora jedwali lenye safu: nomino, kimilikishi, kiashiria, -a, kitenzi. 2. Jaza mstari wa kitabu na mstari wa vitabu. 3. Jaza mstari wa chakula na mstari wa vyakula. 4. Tunga sentensi moja kutoka kila mstari kuhusu matunda au shamba. 5. Wasomeeni wenzako na mkasahihishane viambishi. PAGE 16: Somo 4: Kutunga sentensi za KI-VI ## Zoezi 1. Andika kimilikishi sahihi: choo ___ (yetu), vyoo ___ (yetu). 2. Chagua: vitabu (hiki / hivi) (cha / vya) maktaba. 3. Andika kwa maneno: vikombe 4. 4. Sahihisha: Kikapu ya matunda yangu zimejaa. ## Majibu ya zoezi 1. choo chetu; vyoo vyetu 2. vitabu hivi vya maktaba 3. vikombe vinne 4. Kikapu cha matunda changu kimejaa. ## Muhtasari • Umiliki: changu, chako, vyangu, vyake. • Kuashiria: hiki, hicho, kile na hivi, hivyo, vile. • Uhusiano ni cha na vya; hesabu ni kimoja, viwili, vitatu. SOMO 4: KUTUNGA SENTENSI ZA KI-VI ================================= ## Utakachojifunza • Kuunda sentensi sahihi za umoja na wingi kwa nomino za KI-VI. • Kusahihisha sentensi zenye upatanisho mbaya. • Kutumia nomino za KI-VI katika mazungumzo kuhusu mimea na matunda. Matokeo ya mtaala: c) kutumia nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi akizingatia upatanisho wa kisarufi; d) kuchangamkia kutumia nomino za ngeli ya KI-VI katika mawasiliano ## Utangulizi Unapomwambia mwenzako, "Kikapu cha maembe kimejaa," unatumia ngeli vizuri na unaeleweka mara moja. Sentensi isiyokubaliana inamfanya msikilizaji asimame kufikiria. PAGE 17: Somo 4: Kutunga sentensi za KI-VI — Hatua za kutunga ## Maelezo ### Hatua za kutunga 1. Chagua nomino ya KI-VI na uamue umoja au wingi. 2. Bandika viambishi vinavyolingana: kivumishi, nambari, -a, kitenzi. 3. Soma sentensi kwa sauti. Kama umesema kitabu, usiache kitenzi kikiwa vina-. Mifano inayohusu mimea na matunda: - Kichaka **kizuri kimepandwa** pembeni mwa shamba. - Vichaka **vizuri vimepandwa** pembeni mwa shamba. - Kikapu **cha** maembe **kimejaa**. - Vikapu **vya** maembe **vimejaa**. - Chakula **hiki cha** matunda **ni kitamu**. - Vyakula **hivi vya** matunda **ni vitamu**. - Kisu **kidogo** kinatumika kukata tunda. - Visu **vidogo** vinatumika kukata matunda. PAGE 18: Somo 4: Kutunga sentensi za KI-VI — Katika mawasiliano ### Kusahihisha Sentensi potofu: Vitabu kizuri kimeanguka. Makosa: vitabu ni wingi, lakini kizuri na kime ni vya umoja. Sahihi: Vitabu **vizuri vime**anguka. Au, ukitaka umoja: Kitabu **kizuri kime**anguka. Sentensi potofu: Chakula vya jioni vimeiva. Sahihi: Chakula **cha** jioni **kimeiva**. Wingi: Vyakula **vya** jioni **vimeiva**. ### Katika mawasiliano Tumia ngeli hii unapozungumza shuleni na nyumbani, si katika zoezi tu. Unaweza kusema: "Choo hiki kimesafishwa." "Vitabu vyetu viko kichakani, na vimefunikwa na vumbi." "Lete kikombe kimoja cha maji." Kuzungumza kwa upatanisho sahihi kunaonyesha unajali lugha. Pia kunamsaidia msikilizaji kujua kama unazungumzia kitu kimoja au vingi. Changamkia kutunga sentensi zako mwenyewe, kisha uwasomee wenzako ili wazitathmini. Ukipata kosa, rekebisha kiambishi pekee, usifute wazo zima. PAGE 19: Somo 4: Kutunga sentensi za KI-VI — Mfano 1 ## Msamiati • sentensi — maneno yaliyopangwa kutoa wazo kamili • rekebisha — sahihisha kosa ili sentensi iwe sahihi ## Mifano ### Mfano 1 Sahihisha: Vichaka kizuri kimeota karibu na mto. Hatua: 1. Vichaka ni wingi. 2. Kivumishi kiwe vizuri na kitenzi kiwe vime-. Jibu: Vichaka vizuri vimeota karibu na mto. ## Mifano ### Mfano 2 Tunga sentensi ya umoja na ya wingi ukitumia neno kikombe na tunda. Hatua: 1. Umoja: kikombe, cha, kime. 2. Wingi: vikombe, vya, vime. Jibu: Kikombe cha maji kimewekwa karibu na tunda. Vikombe vya maji vimewekwa karibu na matunda. ## Shughuli: Sentensi za shamba Utahitaji: Daftari au kifaa cha kidijitali, Orodha ya nomino: kichaka, kikapu, chakula, kisu, choo 1. Kila mwanafunzi atunge sentensi tano, moja kwa kila nomino, akizingatia umoja. 2. Kisha aandike sentensi hizo katika wingi bila kubadilisha maana. 3. Awasomee wenzake au awasambazie kupitia kifaa cha kidijitali ili wazitathmini. 4. Kikundi kiangalie kama ki-, ch-, vi- na vy- vimepangwa vizuri. 5. Chagua sentensi mbili zilizofaa zaidi na mziandike ubaoni. PAGE 20: Somo 4: Kutunga sentensi za KI-VI — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Andika wingi: Kichaka kipya kimepandwa shambani. 2. Sahihisha: Vyombo cha kupikia kimeoshwa. 3. Tunga sentensi ukitumia: vitabu vyetu viwili. 4. Kwa nini upatanisho sahihi unasaidia mawasiliano? ## Majibu ya zoezi 1. Vichaka vipya vimepandwa shambani. 2. Vyombo vya kupikia vimeoshwa. (au umoja: Chombo cha kupikia kimeoshwa.) 3. Mfano: Vitabu vyetu viwili viko kichakani. 4. Unamsaidia msikilizaji kujua kama unazungumzia kitu kimoja au vingi, na sentensi inaeleweka mara moja. ## Muhtasari • Kila kiambishi katika sentensi kifuate umoja au wingi wa nomino. • Vichaka vizuri vimepandwa, si vichaka kizuri kimepandwa. • Tumia KI-VI katika mazungumzo ya kila siku, si zoezini tu. PAGE 21: Maswali ya marudio MASWALI YA MARUDIO ================== Jibu maswali yote, kisha jisahihishe ukitumia kichupo cha Majibu. 1. Wingi wa chakula ni upi? A. machakula B. vichakula C. vyakula D. mikakula 2. Ni nomino gani ya ngeli ya KI-VI? A. tunda B. mti C. kisu D. kalamu 3. Wingi wa kiatu ni upi? A. vyatu B. viatu C. matu D. kiatu 4. Chagua sentensi sahihi. A. Chakula chimeiva. B. Chakula kimeiva. C. Chakula vimeiva. D. Chakula limeiva. 5. Vitabu ___anguka. Kiambishi sahihi ni kipi? A. kina B. vina C. ina D. yana 6. Kivumishi sahihi cha 'vikombe' na '-eupe' ni kipi? A. keupe B. vyeupe C. meupe D. eupe 7. Kitabu ___ mwanafunzi ___mezani. A. ya; ziko B. cha; kiko C. wa; uko D. la; liko 8. Andika wingi wa: kikombe changu kimoja. 9. Sahihisha: Vyakula hiki cha matunda kimeiva. 10. Kwa nini tunajali upatanisho wa KI-VI tunapozungumza? PAGE 22: Majibu ya maswali MAJIBU ====== 1. C. vyakula Chakula huwa vyakula kwa sababu ch- hubadilika kuwa vy-. 2. C. kisu Kisu huwa visu. Tunda, mti na kalamu si za KI-VI. 3. B. viatu Kiatu huhifadhi ki- na wingi wake ni viatu. 4. B. Chakula kimeiva. Kitenzi hutumia ki- kabla ya konsonanti: kimeiva. 5. B. vina Vitabu ni wingi, kwa hiyo vinaanguka. 6. B. vyeupe Wingi kabla ya irabu hutumia vy-: vikombe vyeupe. 7. B. cha; kiko Umoja wa KI-VI hutumia cha na kiko: Kitabu cha mwanafunzi kiko mezani. 8. vikombe vyangu viwili (au vingi). Mfano sahihi: vikombe vyangu viwili. changu huwa vyangu, na kimoja huwa viwili unapozungumzia zaidi ya kimoja. 9. Vyakula hivi vya matunda vimeiva. Wingi unahitaji hivi, vya na vime. 10. Ili sentensi ieleweke na msikilizaji ajue kama tunaongea kitu kimoja au vingi. Upatanisho sahihi hufanya mawasiliano kuwa wazi.