PAGE 1: Utangulizi UTANGULIZI WA MADA ================== Ngeli ya U-I ina nomino nyingi za mimea na vitu vya kimaumbile, kama mti, mto na mlima. Katika mada hii ndogo utazitambua, utazifautisha na ngeli nyingine, na utajifunza viambishi vya upatanisho katika umoja na wingi. Kisha utatunga sentensi sahihi. ## Mada 5.0: Ushauri-Nasaha Mada ndogo 5.4.1: Sarufi: Ngeli ya U-I Vipindi vinavyopendekezwa: 4 ## Chanzo • Muundo wa Mtaala wa KICD wa Kiswahili Gredi ya 4 (Uliorekebishwa 2024) — Mada 5.0 Ushauri-Nasaha, Mada Ndogo 5.4.1 Sarufi: Ngeli ya U-I ## Matokeo maalum yanayotarajiwa Kufikia mwisho wa mada ndogo, mwanafunzi aweze: a) kutambua viambishi vya upatanisho wa kisarufi wa ngeli ya U-I b) kutambua nomino katika ngeli ya U-I ili kuzitofautisha na nomino katika ngeli nyingine c) kuunda sentensi akitumia nomino za ngeli ya U-I, katika umoja na wingi akizingatia upatanisho wa kisarufi d) kuchangamkia kutumia nomino za ngeli ya U-I katika mawasiliano ## Maswali dadisi 1. Nomino zinazorejelea mimea na vitu vya kimaumbile ni zipi? PAGE 2: Jinsi ya kujifunza ## Shughuli za kujifunza • kusoma sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi • kutambua viambishi vya upatanisho wa kisarufi wa ngeli ya U-I kwenye sentensi alizosoma • kushiriki katika mchezo wa kuchopoa kadi za sentensi zenye nomino za ngeli ya U-I kutoka kwenye kikapu au boksi na kisha kuzisoma • kutambua nomino katika ngeli ya U-I kwenye kadi, mti maneno, tarakilishi au kapu maneno • kujaza nafasi katika sentensi kwa kutumia viambishi vya umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya U-I • kuunda sentensi sahihi daftarini au kwenye kifaa cha kidijitali akitumia nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi akizingatia upatanisho wa kisarufi • kuwasomea au kuwasambazia wenzake na mwalimu sentensi alizozitunga ili kuzitathmini ## Umilisi wa kimsingi • Mawasiliano na ushirikiano: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika vikundi kuandika nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi. • Ubunifu: mwanafunzi anapotunga sentensi sahihi kwa kutumia nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi. • Uwazaji kina na utatuzi wa matatizo: mwanafunzi anapowaza kwa kina kuhusu nomino zilizo katika ngeli ya U-I. ## Maadili • Uwajibikaji: mwanafunzi anapotunza tarakilishi na vifaa vingine anavyotumia. • Upendo: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika kuorodhesha nomino kuhusu suala lengwa. • Heshima: mwanafunzi anapothamini maoni ya wenzake katika shughuli za kikundi. ## Masuala mtambuko • Usalama mtandaoni: mwanafunzi anapozingatia hatua za kiusalama kutambua nomino za ngeli ya U-I kwenye tarakilishi. ## Uhusiano na maeneo mengine ya masomo • Mwanafunzi anaweza kuhusisha dhana ya ngeli za nomino katika somo hili na ujifunzaji wa dhana hiyo katika somo la English. • Mwanafunzi anaweza kuhusisha suala la ushauri nasaha na masuala yanayofunzwa katika somo la Religious Education. PAGE 3: Somo 1: Nomino za mimea na vitu vya kimaumbile SOMO 1: NOMINO ZA MIMEA NA VITU VYA KIMAUMBILE ============================================== ## Utakachojifunza • Kutaja nomino za mimea na vitu vya kimaumbile za ngeli ya U-I. • Kuandika umoja na wingi wake. • Kuzitofautisha na nomino za A-WA na LI-YA. Matokeo ya mtaala: b) kutambua nomino katika ngeli ya U-I ili kuzitofautisha na nomino katika ngeli nyingine ## Utangulizi Mti unakua, miti inakua. Mto unatiririka, mito inatiririka. Maneno haya hayataji watu. Yanataja mimea na vitu vya kimaumbile, na viambishi vyake vinafanana. PAGE 4: Somo 1: Nomino za mimea na vitu vya kimaumbile — Ngeli ya U-I ## Maelezo ### Ngeli ya U-I Ngeli ya U-I huitwa hivyo kwa sababu kitenzi cha umoja huanza na u-, na kitenzi cha wingi huanza na i-. Mifano: unakua, inakua. Nomino nyingi za kundi hili huanza na m- katika umoja na mi- katika wingi. ### Mimea - mti/miti - mmea/mimea - mche/miche (mmea mchanga) - mzizi/mizizi - msitu/misitu ### Vitu vya kimaumbile - mto/mito - mlima/milima - mwamba/miamba Hivi ni vitu vya asili: maji yanayotiririka, ardhi iliyoinuka, na jiwe kubwa la asili. ### Si kila sehemu ya mmea ni U-I Baadhi ya maneno ya mimea yako katika ngeli ya LI-YA kwa sababu wingi wao huchukua ma- na kitenzi li- au ya-: - tunda/matunda: tunda limeiva, matunda yameiva - ua/maua - jani/majani - tawi/matawi Kwa hivyo swali linapouliza nomino za mimea na vitu vya kimaumbile, jibu la kwanza ni ngeli ya U-I: mti, mmea, mto, mlima. Kisha angalia upatanisho ili usichanganye na LI-YA. PAGE 5: Somo 1: Nomino za mimea na vitu vya kimaumbile — Tofauti na A-WA ### Tofauti na A-WA Mwalimu na mti wote wanaanza na m-, lakini si ngeli moja. Mwalimu anafundisha, walimu wanafundisha. Hiyo ni A-WA, kwa sababu ni mtu. Mti unakua, miti inakua. Hiyo ni U-I. Viungo vya mwili kama mkono/mikono na mguu/miguu pia hupata upatanisho wa U-I, ingawa si mimea. Tunavitaja ili tusivichukulie kuwa A-WA. Mtihani wa ngeli ni upatanisho, si kufanana kwa herufi ya kwanza peke yake. ## Msamiati • ngeli ya U-I — kundi la nomino linalotumia u- katika umoja na i- katika wingi • mmea — kitu kinachoota, kama mti au mche • kimaumbile — cha asili, kama mto, mlima au mwamba PAGE 6: Somo 1: Nomino za mimea na vitu vya kimaumbile — Mfano 1 ## Mifano ### Mfano 1 Chagua nomino za U-I: mti, mtoto, mto, tunda, mlima, mwalimu. Hatua: 1. Mti, mto na mlima hupata u- na i-. 2. Mtoto na mwalimu ni watu, A-WA. 3. Tunda hupata li- na ya-, LI-YA. Jibu: mti, mto, mlima ## Mifano ### Mfano 2 Andika wingi wa: mmea, msitu, mwamba. Hatua: 1. m- au mw- ya umoja hubadilika kuwa mi-. Jibu: mimea, misitu, miamba PAGE 7: Somo 1: Nomino za mimea na vitu vya kimaumbile — Kapu la mimea na mito ## Shughuli: Kapu la mimea na mito Utahitaji: Kadi za nomino, Kapu au boksi, Mti maneno kwenye ubao 1. Chopoeni kadi kutoka kapuni na msome nomino. 2. Semeni kama ni mmea, kitu cha kimaumbile, mtu, au tunda. 3. Andikeni umoja na wingi kwenye mti maneno wa U-I. 4. Wekeni tunda, ua na jani kwenye orodha nyingine ili muone kuwa si U-I. 5. Msomee darasa orodha yenu. ## Zoezi 1. Andika wingi wa mti, mto na mlima. 2. Kwa nini mwalimu si ngeli ya U-I? 3. Tunda limeiva. Ni ngeli gani, na kwa nini si U-I? 4. Taja nomino mbili za vitu vya kimaumbile katika U-I. PAGE 8: Somo 1: Nomino za mimea na vitu vya kimaumbile — Majibu ya zoezi ## Majibu ya zoezi 1. miti, mito, milima 2. Kwa sababu ni mtu. Upatanisho wake ni anafundisha na wanafundisha, si unakua na inakua. 3. Ni LI-YA. Kitenzi ni li-, na wingi ni matunda yameiva, si mitunda inakua. 4. Mfano: mto na mlima. Pia mwamba. ## Muhtasari • Mti, mmea, mto na mlima viko katika ngeli ya U-I. • Wingi wao mara nyingi huchukua mi-. • Tunda, ua na jani si U-I; viko katika LI-YA. SOMO 2: VIAMBISHI VYA UPATANISHO WA U-I ======================================= ## Utakachojifunza • Kutambua viambishi vya kitenzi, kivumishi na kiamilishi vya U-I. • Kujaza nafasi kwa kiambishi kinachofaa. • Kutofautisha viambishi vya U-I na vya A-WA. Matokeo ya mtaala: a) kutambua viambishi vya upatanisho wa kisarufi wa ngeli ya U-I ## Utangulizi Mti mzuri unakua. Miti mizuri inakua. Maneno mzuri na mizuri yanafanana lakini kiambishi kinabadilika. Tukiyajua, sentensi haichanganyiki. PAGE 9: Somo 2: Viambishi vya upatanisho wa U-I — Jedwali la U-I ## Maelezo ### Jedwali la U-I - **Kitenzi:** umoja u-, wingi i-. Mti unakua. Miti inakua. Mto unatiririka. Mito inatiririka. - **Kivumishi:** umoja m- au mw-, wingi mi-. Mti mzuri. Miti mizuri. Mti mwema. Miti miema. Mlima mkubwa. Milima mikubwa. Mto mrefu. Mito mirefu. - **Kiamilishi:** umoja w-, wingi y-. Mti wangu. Miti yangu. Mto wetu. Mito yetu. - **Kuonyesha:** umoja huu, huo, ule. Wingi hii, hiyo, ile. Mlima huu. Milima hii. - **Kihusishi -a:** umoja wa, wingi ya. Mti wa embe. Miti ya embe. ### Mfano kamili Umoja: Mti mzuri wangu unakua. Wingi: Miti mizuri yangu inakua. Linganisha na A-WA. Mtoto mzuri wangu anasoma. Watoto wazuri wangu wanasoma. Katika A-WA kiamilishi kinabaki wangu hata katika wingi. Katika U-I kinabadilika: wangu katika umoja, yangu katika wingi. PAGE 10: Somo 2: Viambishi vya upatanisho wa U-I — Makosa ya kuepuka ### Makosa ya kuepuka - Usiandike miti unakua. Wingi unataka i-: inakua. - Usiandike mti mizuri. Umoja unataka m-: mzuri. - Usiandike miti wangu. Wingi wa U-I unataka yangu. - Usiandike mti anazaa. Mti si mtu. Andika mti unazaa. Unaposoma sentensi, tafuta u- au i- kwenye kitenzi kwanza. Hicho ndicho kiashiria cha ngeli hii. [DIAGRAM] TYPE: svg ALT: Viambishi vya upatanisho vya ngeli ya U-I PAYLOAD: CAPTION: Viambishi vya upatanisho vya ngeli ya U-I [/DIAGRAM] PAGE 11: Somo 2: Viambishi vya upatanisho wa U-I — Mfano 1 ## Msamiati • kiambishi — kipande cha neno kinachoonyesha umoja au wingi • upatanisho — kufuatana kwa nomino na maneno yanayoieleza ## Mifano ### Mfano 1 Jaza: Miti ______ inakua. (mzuri) Hatua: 1. Miti ni wingi wa U-I. 2. Kivumishi cha wingi ni mi-. 3. mzuri inakuwa mizuri. Jibu: mizuri ## Mifano ### Mfano 2 Chagua kiamilishi: Mito ______ inatiririka. (wetu) Hatua: 1. Mito ni wingi wa U-I. 2. Kiamilishi cha wingi ni y-. 3. wetu inakuwa yetu. Jibu: yetu PAGE 12: Somo 2: Viambishi vya upatanisho wa U-I — Muhtasari ## Shughuli: Jaza nafasi za U-I Utahitaji: Kadi za sentensi zenye nafasi, Chati ya viambishi 1. Soma sentensi: Mti mzuri unakua. Miti mizuri inakua. 2. Piga mstari viambishi u-, i-, m- na mi-. 3. Jaza nafasi tatu kwenye kadi ukitumia mrefu na mto. 4. Linganisha na sentensi ya A-WA: Mtoto mzuri anasoma. 5. Msomee mwenzako na mrekebe kosa moja pamoja. ## Zoezi 1. Jaza: Mlima ______ ni mrefu. (huu) 2. Jaza: Milima ______ ni mirefu. (huu) 3. Andika wingi: Mti wangu unazaa. 4. Kiambishi cha kitenzi cha umoja katika U-I ni kipi? ## Majibu ya zoezi 1. huu 2. hii 3. Miti yangu inazaa. 4. u- ## Muhtasari • Kitenzi cha U-I ni u- katika umoja na i- katika wingi. • Kivumishi cha wingi huchukua mi-, kama mizuri. • Kiamilishi kinabadilika: wangu katika umoja, yangu katika wingi. PAGE 13: Somo 3: Sentensi za umoja na wingi — Kutoka umoja hadi wingi SOMO 3: SENTENSI ZA UMOJA NA WINGI ================================== ## Utakachojifunza • Kusoma sentensi za U-I kwa umoja na wingi. • Kutunga sentensi sahihi akizingatia upatanisho. • Kugeuza sentensi ya umoja iwe wingi. Matokeo ya mtaala: c) kuunda sentensi akitumia nomino za ngeli ya U-I, katika umoja na wingi akizingatia upatanisho wa kisarufi ## Utangulizi Shamba lina mti mmoja wa embe na miti mingine mingi. Ukitaka kusema hayo kwa Kiswahili safi, kila nomino ichukue kitenzi chake. Leo tutaziunganisha sentensi. ## Maelezo ### Kutoka umoja hadi wingi Badilisha nomino, kivumishi, kiamilishi na kitenzi. Usibadilishe neno lisilo na upatanisho wa nomino hiyo. Umoja: Mti mzuri unakua kandokando ya mto. Wingi: Miti mizuri inakua kandokando ya mto. Mto umebaki umoja kwa sababu katika sentensi hii mto ni mmoja. Kama mito ni mingi, ungeandika: Miti mizuri inakua kandokando ya mito. Mifano: - Mlima mrefu umeonekana. Milima mirefu imeonekana. - Mche wangu umeota. Miche yangu imeota. - Mto wetu unatiririka. Mito yetu inatiririka. - Mwamba mkubwa umeanguka. Miamba mikubwa imeanguka. PAGE 14: Somo 3: Sentensi za umoja na wingi — Kutunga ### Kutunga 1. Chagua nomino: msitu 2. Weka kivumishi: mkubwa 3. Weka kitenzi: umejaa 4. Unganisha: Msitu mkubwa umejaa miti. Wingi: Misitu mikubwa imejaa miti. Unaweza kuongeza funzo la nasaha bila kuharibu ngeli: Mti mzuri unatupa kivuli, kwa hivyo tuutunze. Miti mizuri inatupa kivuli, kwa hivyo tuitunze. ### Kusoma kadi Soma sentensi kwa sauti. Miti unakua hayasikiki. Miti inakua yanasikika. Ukigundua kosa, rekebisha kiambishi pekee, usifute sentensi nzima ikiwa nomino ilikuwa sahihi. ## Msamiati • kugeuza — kubadilisha sentensi ya umoja iwe ya wingi • sentensi — maneno yaliyopangwa kutoa maana kamili PAGE 15: Somo 3: Sentensi za umoja na wingi — Chopoa kadi ya sentensi ## Mifano ### Mfano 1 Geuza iwe wingi: Mto mrefu unatiririka. Hatua: 1. mto inakuwa mito. 2. mrefu inakuwa mirefu. 3. unatiririka inakuwa inatiririka. Jibu: Mito mirefu inatiririka. ## Mifano ### Mfano 2 Tunga sentensi ya umoja ukitumia: mmea, mdogo, umeota. Hatua: 1. Mmea ni umoja wa U-I. 2. Kivumishi mdogo na kitenzi umeota vinafaa umoja. Jibu: Mmea mdogo umeota. ## Shughuli: Chopoa kadi ya sentensi Utahitaji: Kadi za sentensi za U-I, Kapu au boksi, Daftari au kifaa cha kidijitali 1. Chopoeni kadi kutoka kapuni na msome sentensi kwa sauti. 2. Semeni kama ni umoja au wingi, na mtaje kiambishi cha kitenzi. 3. Igeuzeni iwe upande mwingine: umoja uwe wingi au wingi uwe umoja. 4. Andikeni sentensi mpya mkizingatia upatanisho. 5. Msomeeni wenzako na mwalimu ili waitathmini. PAGE 16: Somo 3: Sentensi za umoja na wingi — Muhtasari ## Zoezi 1. Geuza iwe wingi: Msitu mkubwa umejaa miti. 2. Geuza iwe umoja: Miche yangu imeota. 3. Rekebisha: Miti mzuri unakua. 4. Tunga sentensi ya wingi ukitumia milima. ## Majibu ya zoezi 1. Misitu mikubwa imejaa miti. 2. Mche wangu umeota. 3. Miti mizuri inakua. 4. Mfano: Milima mirefu imeonekana kwa mbali. ## Muhtasari • Badilisha nomino, kivumishi, kiamilishi na kitenzi pamoja. • Mti unakua huwa miti inakua. • Soma kwa sauti ili upate kiambishi kisicho faa. PAGE 17: Somo 4: Kutumia ngeli ya U-I katika mawasiliano SOMO 4: KUTUMIA NGELI YA U-I KATIKA MAWASILIANO =============================================== ## Utakachojifunza • Kutumia nomino za U-I katika maelezo ya mazingira. • Kutathmini sentensi za wenzake. • Kuchangamkia kuongea kwa upatanisho sahihi. Matokeo ya mtaala: c) kuunda sentensi akitumia nomino za ngeli ya U-I, katika umoja na wingi akizingatia upatanisho wa kisarufi; d) kuchangamkia kutumia nomino za ngeli ya U-I katika mawasiliano ## Utangulizi Unapomweleza mzazi kuwa mto wetu umejaa maji, unatumia ngeli ya U-I nje ya daftari. Sentensi inayopatana hufanya habari ieleweke mara ya kwanza. ## Maelezo ### Maelezo ya mazingira Tumia U-I unapoeleza mimea na vitu vya kimaumbile unavyoviona. - Mti wetu unatoa kivuli kizuri. - Miti yetu inatoa kivuli kizuri. Kumbuka: miti ni wingi, kwa hivyo yetu na inatoa. - Mto huu unatiririka polepole. - Milima ile ni mirefu. Usichanganye na watu. Mwalimu anapanda mti. Hapa mwalimu anatumia a- kwa sababu ni mtu, na mti unabaki nomino inayopandwa. Sentensi inayopotosha ni: Mwalimu unapanda mti. Mwalimu si mti. PAGE 18: Somo 4: Kutumia ngeli ya U-I katika mawasiliano — Tathmini ### Habari fupi Andika habari ya sentensi tatu kuhusu kutunza mimea. Hii inaunganisha sarufi na nasaha. Mche wangu umeota baada ya mvua. Miche mingine inaota kandokando ya mto. Tutaitunza ili miti mizuri ikue. Angalia umeota, inaota na ikue. Kila kitenzi kimefuata idadi ya nomino yake. ### Tathmini Mwenzako akisema miti unakua, mwelekeze kwa upole: Miti ni wingi, jaribu inakua. Kisha msifu nomino aliyoichagua vizuri. Heshima ni sehemu ya ushauri. Ukiandika kwenye kifaa, tumia kifaa kilichoruhusiwa, funga faili ukimaliza, na usifuate viungo usivyovijua. Usalama mtandaoni unaendelea hata katika somo la sarufi. Kuzungumza kwa upatanisho kunafanya maelezo ya mazingira yawe safi. Hicho ndicho kuchangamkia ngeli ya U-I. PAGE 19: Somo 4: Kutumia ngeli ya U-I katika mawasiliano — Mfano 1 ## Msamiati • mazingira — mahali panapotuzunguka, kama miti, mito na milima • kutunza — kulinda na kuhifadhi ili kisichoke ## Mifano ### Mfano 1 Andika sentensi mbili: moja kuhusu mti, na moja kuhusu miti. Hatua: 1. Umoja: u- na wangu. 2. Wingi: i- na yangu. Jibu: Mti wangu unakua shambani. Miti yangu inakua shambani. ## Mifano ### Mfano 2 Rekebisha maelezo: Mto yetu inatiririka karibu na miti mzuri. Hatua: 1. Mto ni umoja: wetu na unatiririka. 2. Miti ni wingi: mizuri. Jibu: Mto wetu unatiririka karibu na miti mizuri. PAGE 20: Somo 4: Kutumia ngeli ya U-I katika mawasiliano — Eleza mazingira kwa sentensi ## Shughuli: Eleza mazingira kwa sentensi Utahitaji: Daftari, Picha ya mti, mto au mlima kwenye chati au kifaa 1. Angalia picha iliyoidhinishwa ya mmea au kitu cha kimaumbile. 2. Andika sentensi mbili za umoja na mbili za wingi. 3. Tumia angalau kivumishi kimoja na kiamilishi kimoja. 4. Msomee kikundi. Wao watathmini viambishi. 5. Ongeza sentensi moja ya nasaha kuhusu kutunza mti au mto. ## Zoezi 1. Andika sentensi ukimweleza mzazi kuwa mto umejaa maji. 2. Chagua sahihi: Miti yetu inakua, au Miti wetu unakua? 3. Tunga sentensi ya wingi kuhusu milima. 4. Unamrekebishaje mwenzako aliyeandika mti anazaa, kwa heshima? ## Majibu ya zoezi 1. Mfano: Mama, mto wetu umejaa maji. 2. Miti yetu inakua. 3. Mfano: Milima yetu ni mirefu. 4. Mfano: Mti si mtu, kwa hivyo jaribu unazaa. Neno mti umelichagua vizuri. ## Muhtasari • Tumia u- na i- unapoeleza miti, mito na milima. • Usitumie a- kwa mti; a- ni kwa mtu. • Tathmini ya mwenzako iwe nasaha, si dhihaka. PAGE 21: Maswali ya marudio MASWALI YA MARUDIO ================== Jibu maswali yote, kisha jisahihishe ukitumia kichupo cha Majibu. 1. Ni ipi nomino ya ngeli ya U-I? A. mtoto B. mti C. tunda D. kiti 2. Wingi wa mto ni upi? A. wato B. mito C. mato D. nyoto 3. Kwa nini tunda si U-I? A. Kwa sababu ni mto B. Kwa sababu limeiva na matunda yameiva C. Kwa sababu ni mtu D. Kwa sababu halina maana 4. Kiambishi cha kitenzi cha wingi katika U-I ni kipi? A. a- B. wa- C. i- D. li- 5. Jaza: Miti ______ inakua. A. mzuri B. wazuri C. mizuri D. zuri 6. Kiamilishi sahihi ni kipi: miti ______? A. wangu B. yangu C. langu D. changu 7. Sentensi ipi ni sahihi? A. Mlima huu ni mrefu. B. Mlima hii ni mirefu. C. Mlima hawa ni wazuri. D. Mlima limefika. 8. Geuza iwe wingi: Mche wangu umeota. 9. Tunga sentensi ya umoja ukitumia mto. 10. Kwa nini tuwe makini kutumia ngeli ya U-I tunapozungumza? PAGE 22: Majibu ya maswali MAJIBU ====== 1. B. mti Mti unakua na miti inakua. Huo ni upatanisho wa U-I. 2. B. mito Mto huwa mito. 3. B. Kwa sababu limeiva na matunda yameiva Tunda linatumia li- na ya-, ngeli ya LI-YA. 4. C. i- Wingi unatumia i-, kama inakua. 5. C. mizuri Wingi wa U-I unatumia mi-: mizuri. 6. B. yangu Wingi wa U-I unatumia y-: miti yangu. 7. A. Mlima huu ni mrefu. Umoja unatumia huu na mrefu. 8. Miche yangu imeota. Mche, wangu na umeota vinabadilika kuwa wingi wa U-I. 9. Mfano: Mto wetu unatiririka polepole. Mto mmoja unapatana na u-. 10. Ili maelezo ya mimea na vitu vya kimaumbile yaeleweke, na tuonyeshe heshima kwa lugha. Upatanisho sahihi hufanya mawasiliano kuwa wazi.