PAGE 1: Utangulizi UTANGULIZI WA MADA ================== Tarakilishi inakusaidia kuandika, kuhariri na kuhifadhi kazi. Utajifunza sehemu zake za msingi, jinsi ya kuifungua na kuifunga, na jinsi ya kuandika aya kuhusu mavazi. Pia utahariri uakifishaji, kuhifadhi faili, na kutumia mtandao kwa uangalifu. ## Mada 3.0: Mavazi Mada ndogo 3.3.1: Kuandika: Kuandika kwa Tarakilishi Vipindi vinavyopendekezwa: 2 ## Chanzo • KICD Grade 4 Kiswahili Curriculum Design (Revised 2024) — Mada 3.0 Mavazi, Mada Ndogo 3.3.1 Kuandika: Kuandika kwa Tarakilishi PAGE 2: Matokeo ya kujifunza ## Matokeo maalum yanayotarajiwa Kufikia mwisho wa mada ndogo, mwanafunzi aweze: a) kutambua sehemu mbalimbali za tarakilishi zinazotumika kupigia chapa b) kufungua na kufunga tarakilishi ili kuandika kazi na kuihifadhi c) kuandika suala lengwa kwa kutumia tarakilishi d) kuhariri kazi yake kwa kuzingatia uakifishaji ufaao e) kuhifadhi kazi aliyoiandika kwenye tarakilishi f) kujenga mazoea ya kuandika kwa kutumia tarakilishi na kuhifadhi kazi yake ya maandishi ## Maswali dadisi 1. Je, unazingatia nini unapoandika kwa kutumia tarakilishi? PAGE 3: Jinsi ya kujifunza ## Shughuli za kujifunza • kutambua sehemu za kimsingi za tarakilishi za kupigia chapa akiwa na wenzake (k.v kiibodi, kipanya, kiwambo, kitufe na faili) • kuzingatia hatua za kufungua na kufunga tarakilishi • kuandika suala lengwa kwa kutumia tarakilishi akizingatia chapa koza, italiki na kupigia mistari panapofaa • kuandika aya kuhusu mavazi katika tarakilishi na kuihariri • kutumia mtandao kusambaza kazi aliyoandika ili wenzake na mwalimu waitathmini • kuhifadhi kazi yake kwenye faili ya tarakilishi ## Umilisi wa kimsingi • Mawasiliano na ushirikiano: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika vikundi. • Ujuzi wa kidijitali: mwanafunzi anapotumia tarakilishi kuandika na kuhifadhi kazi yake kwenye faili. • Hamu ya ujifunzaji: mwanafunzi anapotagusana na vyombo vya kidijitali kama vile kutumia tarakilishi na kipakatalishi. ## Maadili • Ushirikiano: mwanafunzi anapotambua sehemu za kimsingi za tarakilishi za kupiga chapa akiwa na wenzake. • Uwajibikaji: mwanafunzi anaweza kutumia na kuhifadhi vifaa vya kidijitali ifaavyo. ## Masuala mtambuko • Usalama wa mtandaoni: mwanafunzi anapotumia vifaa vya kidijitali anazingatia kuingia mitandaoni iliyo salama. ## Uhusiano na maeneo mengine ya masomo • Mwanafunzi anaweza kuhusisha dhana ya matumizi ya tarakilishi katika somo hili na ujifunzaji wa dhana hiyo katika somo la Science and Technology. • Mwanafunzi anaweza kuhusisha suala la mavazi na masuala yanayofunzwa katika somo la Social studies. PAGE 4: Somo 1: Sehemu za tarakilishi na kuifungua SOMO 1: SEHEMU ZA TARAKILISHI NA KUIFUNGUA ========================================== ## Utakachojifunza • Kutaja kiibodi, kipanya, kiwambo, kitufe na faili. • Kueleza kazi ya kila sehemu. • Kufuata hatua za kufungua na kufunga tarakilishi. Matokeo ya mtaala: a) kutambua sehemu mbalimbali za tarakilishi zinazotumika kupigia chapa; b) kufungua na kufunga tarakilishi ili kuandika kazi na kuihifadhi ## Utangulizi Kabla hujaandika neno kuhusu shati au sketi kwenye tarakilishi, unahitaji kujua unachobonyeza. Kiwambo kinaonyesha kazi. Kiibodi inaandika. Kipanya kinachagua. Ukizijua sehemu hizi, mashine inakuwa chombo, si kitendawili. PAGE 5: Somo 1: Sehemu za tarakilishi na kuifungua — Sehemu za msingi ## Maelezo ### Sehemu za msingi - **Kiwambo** ni sehemu unayoiona maandishi na picha. Neno linaloandikwa linaonekana hapo. - **Kiibodi** ina vitufe vya herufi, nambari na nafasi. Unabonyeza kitufe ili herufi ionekane kwenye kiwambo. - **Kipanya** kinasogeza kishale. Unabofya ili uchague neno, menyu au kitufe kilicho kwenye kiwambo. - **Kitufe** ni kinachobonyezwa. Kuna kitufe cha kuwasha mashine, na vitufe vya kuandika. - **Faili** ni mahali kazi iliyohifadhiwa inapowekwa. Faili hupewa jina ili uipate tena, kwa mfano Mavazi yangu. Sehemu hizi hufanya kazi pamoja. Bila kiwambo huoni ulichoandika. Bila kiibodi huandiki herufi. Bila kuhifadhi kwenye faili, kazi inapotea ukizima mashine. PAGE 6: Somo 1: Sehemu za tarakilishi na kuifungua — Kufungua ### Kufungua 1. Hakikisha tarakilishi imeunganishwa na umeme, au betri yake ina nguvu. 2. Bonyeza kitufe cha kuwasha. 3. Subiri kiwambo kionyeshe picha ya kuanzia. Usibonyeze vitufe vingi wakati inaanza. 4. Tumia kipanya kufungua programu ya kuandika. 5. Bofya ndani ya ukurasa, kisha andika kwa kiibodi. PAGE 7: Somo 1: Sehemu za tarakilishi na kuifungua — Kufunga ### Kufunga Ukimaliza, hifadhi kazi kwenye faili kwanza. Kisha funga programu. Mwishoni zima tarakilishi kwa amri ya kuzima inayoonekana kwenye kiwambo. Usiondoe waya wa umeme ghafla, kwa sababu faili inaweza kuharibika. Tunasubiri mashine ijizime, kisha tunaondoka. Kazi hii hufanywa kwa zamu. Mshike kipanya kwa upole na usiweke chakula karibu na kiibodi. [DIAGRAM] TYPE: svg ALT: Sehemu za msingi za tarakilishi: kiwambo, kiibodi, kipanya na kitufe PAYLOAD: CAPTION: Sehemu za msingi za tarakilishi: kiwambo, kiibodi, kipanya na kitufe [/DIAGRAM] PAGE 8: Somo 1: Sehemu za tarakilishi na kuifungua — Mfano 2 ## Msamiati • kiwambo — sehemu ya tarakilishi inayoonyesha maandishi na picha • kiibodi — sehemu yenye vitufe vya kuandika herufi • kipanya — kifaa kinachosogeza kishale kwenye kiwambo • faili — mahali kazi iliyohifadhiwa inapowekwa, ikiwa na jina ## Mifano ### Mfano 1 Unataka herufi ionekane kwenye ukurasa. Unatumia sehemu gani? Hatua: 1. Kishale kinahitaji kipanya. 2. Herufi zinahitaji kiibodi. Jibu: Kiibodi. ## Mifano ### Mfano 2 Kwa nini usiondoe waya wa umeme ghafla? Hatua: 1. Mashine bado inafanya kazi. 2. Faili inaweza kuharibika. Jibu: Kwa sababu kazi iliyohifadhiwa inaweza kuharibika. Zima kwa amri ya kuzima kwanza. PAGE 9: Somo 1: Sehemu za tarakilishi na kuifungua — Tambua sehemu na uwashe mashine ## Shughuli: Tambua sehemu na uwashe mashine Utahitaji: Tarakilishi, Mchoro wa sehemu zake 1. Kwa vikundi, onyesheni kiibodi, kipanya, kiwambo na kitufe cha kuwasha. 2. Mwelezeni mwenzako kazi ya kila sehemu kwa maneno yenu. 3. Kwa zamu, fungueni tarakilishi kwa kufuata hatua, mwalimu akiwa karibu. 4. Fungueni programu ya kuandika na mwandike jina lenu. 5. Hifadhini faili, fungeni programu, kisha zimeni tarakilishi kwa amri sahihi. PAGE 10: Somo 1: Sehemu za tarakilishi na kuifungua — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Kiwambo ni nini? 2. Tofautisha kiibodi na kipanya. 3. Faili ni nini? 4. Taja hatua ya mwisho ya kufunga tarakilishi. ## Majibu ya zoezi 1. Ni sehemu inayoonyesha maandishi na picha. 2. Kiibodi inaandika herufi. Kipanya kinasogeza kishale na kuchagua. 3. Ni mahali kazi iliyohifadhiwa inapowekwa, nalo hupewa jina. 4. Kuizima kwa amri ya kuzima, si kuondoa waya ghafla. ## Muhtasari • Kiwambo huonyesha, kiibodi huandika, kipanya huchagua, faili huhifadhi. • Washa mashine, subiri, kisha fungua programu ya kuandika. • Hifadhi kazi kabla ya kuzima kwa amri sahihi. PAGE 11: Somo 2: Kuandika, kuhariri na kuhifadhi SOMO 2: KUANDIKA, KUHARIRI NA KUHIFADHI ======================================= ## Utakachojifunza • Kuandika aya kuhusu mavazi kwa chapa koza, italiki na mistari. • Kuhariri uakifishaji. • Kuhifadhi faili na kushiriki kwa usalama. Matokeo ya mtaala: c) kuandika suala lengwa kwa kutumia tarakilishi; d) kuhariri kazi yake kwa kuzingatia uakifishaji ufaao; e) kuhifadhi kazi aliyoiandika kwenye tarakilishi; f) kujenga mazoea ya kuandika kwa kutumia tarakilishi na kuhifadhi kazi yake ya maandishi ## Utangulizi Ukurasa uko wazi. Sasa unaandika aya kuhusu nguo unazovaa shuleni. Baada ya kuandika, unasoma tena ili kikomo, koma na kiulizi viwe mahali pake. Kisha unahifadhi faili kwa jina utakalokumbuka kesho. PAGE 12: Somo 2: Kuandika, kuhariri na kuhifadhi — Kuandika aya ## Maelezo ### Kuandika aya Chagua programu ya kuandika. Andika sentensi kamili kuhusu mavazi. Mfano: Sare yangu ina shati jeupe na sketi ya rangi ya samawati. Ninaivaa kila siku ya shule. Nguo safi hunifanya nihisi tayari kusoma. Unaweza kutumia mitindo mitatu panapofaa, si kila neno. - **Chapa koza** hufanya herufi kuwa nzito. Inafaa kichwa, kama MAVAZI YANGU. - **Italiki** huinamisha herufi. Inafaa neno unalotaka kulisisitiza, kama neno moja tu. - **Kupigia mistari** huweka mstari chini ya neno muhimu. Usiweke kila sentensi kwa koza. Kichwa peke yake kinatosha. PAGE 13: Somo 2: Kuandika, kuhariri na kuhifadhi — Kuhariri uakifishaji ### Kuhariri uakifishaji Soma aya kwa sauti ndogo. - Kikomo (.) huishia sentensi elezi. - Koma (,) hutenganisha vitu katika orodha: shati, sketi na sweta. - Kiulizi (?) huambatana na swali. - Alama ya mshangao (!) huambatana na hisia kali, si kila sentensi. Sahihisha herufi kubwa mwanzoni mwa sentensi na kwenye majina ya watu. Ukimwona neno limeandikwa vibaya, libadilishe kabla ya kuhifadhi. PAGE 14: Somo 2: Kuandika, kuhariri na kuhifadhi — Kuhifadhi na kushiriki ### Kuhifadhi na kushiriki Bofya amri ya kuhifadhi. Ipe faili jina fupi, kama Mavazi yangu. Hakikisha imehifadhiwa kabla ya kufunga. Ukipata ruhusa, unaweza kuituma kwa mwalimu na wenzako ili waitathmini. Usitumie mtandao usiojulikana, usiandike nenosiri lako, wala usishiriki picha ya kibinafsi. Uliza mtu mzima kama hukuthibitishi ukurasa. Kujenga mazoea: andika aya fupi kwa tarakilishi kila unapopata nafasi, kisha hifadhi. Mazoea haya yatakufanya uandike upesi na kwa usafi. PAGE 15: Somo 2: Kuandika, kuhariri na kuhifadhi — Msamiati ## Msamiati • chapa koza — herufi nzito zinazotumiwa kusisitiza, hasa kichwani • italiki — herufi zinazoinama • kuhariri — kusoma tena na kusahihisha makosa • kuhifadhi — kuweka kazi kwenye faili ili isipotee ## Mifano ### Mfano 1 Unataka kichwa MAVAZI YANGU kionekane zaidi. Unatumia mtindo gani? Hatua: 1. Kichwa linahitaji herufi nzito. 2. Hicho ni chapa koza, si italiki kwa kila neno. Jibu: Chapa koza. PAGE 16: Somo 2: Kuandika, kuhariri na kuhifadhi — Andika aya ya mavazi na uihifadhi ## Mifano ### Mfano 2 Sahihisha uakifishaji: nina shati sketi na sweta Hatua: 1. Anza kwa herufi kubwa. 2. Weka koma kati ya vitu. 3. Maliza kwa kikomo. Jibu: Nina shati, sketi na sweta. ## Shughuli: Andika aya ya mavazi na uihifadhi Utahitaji: Tarakilishi, Programu ya kuandika 1. Fungua programu ya kuandika kwa hatua ulizojifunza. 2. Andika kichwa kwa chapa koza: MAVAZI YANGU. 3. Andika aya ya sentensi tatu kuhusu sare au nguo za nyumbani. 4. Hariri vikomo, koma na herufi kubwa. 5. Hifadhi faili kwa jina linaloeleweka. Ukipewa ruhusa, itume kwa mwalimu bila kufungua tovuti zisizojulikana. PAGE 17: Somo 2: Kuandika, kuhariri na kuhifadhi — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Chapa koza, italiki na kupigia mistari vinatofautianaje kwa ufupi? 2. Sahihisha: je unavaa sare 3. Kwa nini faili ipewe jina? 4. Taja jambo moja la usalama unapotuma kazi mtandaoni. ## Majibu ya zoezi 1. Koza hufanya herufi nzito; italiki huinamisha; mistari huwekwa chini ya neno. 2. Je, unavaa sare? 3. Ili uipate tena kesho bila kuichanganya na kazi nyingine. 4. Kutotuma kupitia tovuti isiyojulikana, na kutoandika nenosiri. ## Muhtasari • Andika aya kuhusu mavazi, kichwa kikiwa kwa chapa koza. • Hariri kikomo, koma, kiulizi na herufi kubwa. • Hifadhi faili kwa jina, kisha shiriki kwa usalama tu. PAGE 18: Maswali ya marudio MASWALI YA MARUDIO ================== Jibu maswali yote, kisha jisahihishe ukitumia kichupo cha Majibu. 1. Kiwambo hufanya kazi gani? A. Huonyesha maandishi na picha B. Huandika bila kuonyesha C. Huhifadhi chakula D. Hupiga deki 2. Herufi huandikwa kwa kutumia nini? A. kipanya peke yake B. kiibodi C. faili iliyofungwa D. waya wa umeme 3. Kipanya kinatumika kufanya nini? A. Kupika B. Kusogeza kishale na kuchagua C. Kupima nguo D. Kuimba 4. Hatua sahihi ya kufunga ni ipi? A. Ondoa waya ghafla B. Hifadhi, funga programu, kisha zima kwa amri C. Bonyeza herufi zote D. Ficha kipanya 5. Chapa koza ni nini? A. herufi nzito B. herufi zilizofutwa C. picha ya kipanya D. koma 6. Italiki inaonekana vipi? A. herufi zinazoinama B. herufi zilizopigwa kwa rangi ya chakula C. nambari tu D. kiwambo kilichozimika 7. Sentensi ipi imeakifishwa vizuri? A. nina shati sketi na sweta B. Nina shati, sketi na sweta. C. nina shati sketi na sweta? D. Nina shati sketi na sweta 8. Faili huhifadhiwa ili nini? A. ili kazi ipotee B. ili uipate tena kwa jina lake C. ili kuzima kiibodi D. ili kuficha kiwambo 9. Ni lipi si salama unapotuma kazi mtandaoni? A. Kuuliza mwalimu B. Kuandika nenosiri kwenye ukurasa usiojulikana C. Kuhifadhi faili kwanza D. Kutuma kwa mwalimu uliyeruhusiwa 10. Andika jina la faili linalofaa aya kuhusu nguo zako. PAGE 19: Majibu ya maswali MAJIBU ====== 1. A. Huonyesha maandishi na picha Kiwambo ni sehemu unayoona unachokiandika. 2. B. kiibodi Kiibodi ina vitufe vya herufi. 3. B. Kusogeza kishale na kuchagua Kipanya kinachagua vitu vilivyo kwenye kiwambo. 4. B. Hifadhi, funga programu, kisha zima kwa amri Kuhifadhi kwanza hulinda kazi, na kuzima kwa amri hulinda faili. 5. A. herufi nzito Chapa koza hufanya herufi kuwa nzito, hasa kwenye kichwa. 6. A. herufi zinazoinama Italiki ni herufi zinazoinama. 7. B. Nina shati, sketi na sweta. Inaanza kwa herufi kubwa, ina koma, na inaishia kwa kikomo. 8. B. ili uipate tena kwa jina lake Jina la faili hukusaidia kuipata kesho. 9. B. Kuandika nenosiri kwenye ukurasa usiojulikana Hujiandiki nenosiri kwenye ukurasa usiojulikana. 10. Mfano: Mavazi yangu Jina fupi na linaloeleweka hukusaidia kuipata faili.