PAGE 1: Utangulizi UTANGULIZI WA MADA ================== Katika mada hii ndogo utajifunza kusoma maandishi yaliyo kwenye kifaa cha kidijitali kwa usalama. Utajua hatua za kiusalama, kufungua na kufunga faili, na kusakura matini kwenye tovuti salama. Utasoma kifungu kuhusu kukabiliana na uhalifu wa kawaida ili kupata ujumbe na kuueleza kwa muhtasari. ## Mada 10.0: Kukabiliana na Uhalifu Mada ndogo 10.2: Kusoma: Kusoma Kidijitali Vipindi vinavyopendekezwa: 2 ## Chanzo • KICD Grade 4 Kiswahili Curriculum Design (Revised 2024) — Mada 10.0 Kukabiliana na Uhalifu, Mada Ndogo 10.2 Kusoma Kidijitali PAGE 2: Matokeo ya kujifunza ## Matokeo maalum yanayotarajiwa Kufikia mwisho wa mada ndogo, mwanafunzi aweze: a) kutambua na kuzingatia hatua za kiusalama katika matumizi ya vifaa vya kidijitali b) kutambua na kufungua faili iliyo na kifungu cha kusoma ili kuimarisha umilisi wake wa kutumia tarakilishi c) kusakura matini kwenye tovuti salama ili kupata vifungu vya kusoma vyenye suala lengwa d) kusoma matini lengwa ili kupata ujumbe e) kuchangamkia matumizi ya vifaa vya kidijitali katika kutafuta na kusoma ujumbe ili kuimarisha maarifa yake ## Maswali dadisi 1. Unazingatia nini unaposoma matini ya kidijitali? 2. Kusoma matini ya kidijitali kuna umuhimu gani? PAGE 3: Jinsi ya kujifunza ## Shughuli za kujifunza • kutambua na kuzingatia hatua za kiusalama kutoka kwenye chati au kwenye tarakilishi na mitandao • kutambua jina la faili lengwa kwenye tarakilishi na kufanya mazoezi ya kuifungua na kuifunga • kutambua mitandao salama yenye matini yanayoafiki kiwango na mahitaji yake • kutambua umuhimu wa kutoa habari kwa mwalimu, mzazi au mlezi wake endapo atapata ujumbe kutoka kwa watu asiowajua mtandaoni na kutowasiliana nao • kutafuta maana za maneno mapya kwenye kamusi mtandaoni • kusoma matini kwenye tovuti salama • kusikiliza matamshi na maelezo kuhusu anachokisoma mtandaoni panapowezekana • kutoa habari kuhusu matini aliyosoma kwa muhtasari na kujibu maswali katika maandishi au mazungumzo na wenzake ## Umilisi wa kimsingi • Ujuzi wa kidijitali: mwanafunzi anapotumia kifaa cha kidijitali katika kutafuta, kusakura na kusoma matini. • Hamu ya ujifunzaji: mwanafunzi anapopata hamu ya kutafuta matini ya kusoma kwenye tarakilishi na mitandaoni. ## Maadili • Uwajibikaji: mwanafunzi anapokitunza kifaa cha kidijitali na kuzingatia mitandao salama. • Umoja: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika kutoa habari kwa muhtasari kuhusu matini aliyoisoma ili waiboreshe. ## Masuala mtambuko • Usalama wa mtandaoni: mwanafunzi anapozingatia hatua za kiusalama anaposakura matini kwenye tovuti. • Mshikamano wa kijamii: mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake kutoka jamii tofauti tofauti kufanya shughuli ya kikundi. ## Uhusiano na maeneo mengine ya masomo • Mwanafunzi anaweza kuhusisha dhana ya matumizi ya vifaa vya kidijitali katika somo hili na ujifunzaji wa dhana hiyo katika somo la Science and Technology. • Mwanafunzi anaweza kuhusisha suala la kukabiliana na uhalifu na masuala yanayofunzwa katika somo la Social Studies. PAGE 4: Somo 1: Hatua za kiusalama na kufungua faili SOMO 1: HATUA ZA KIUSALAMA NA KUFUNGUA FAILI ============================================ ## Utakachojifunza • Kutaja na kueleza hatua za kiusalama unapotumia kifaa cha kidijitali. • Kutambua jina la faili lengwa, kuifungua na kuifunga bila kuharibu maandishi. Matokeo ya mtaala: a) kutambua na kuzingatia hatua za kiusalama katika matumizi ya vifaa vya kidijitali; b) kutambua na kufungua faili iliyo na kifungu cha kusoma ili kuimarisha umilisi wake wa kutumia tarakilishi ## Utangulizi Mwalimu anasema, "Fungua faili iitwayo usalama-shuleni kisha usome kifungu." Kabla ya kubonyeza chochote, unahitaji kujua faili ipi ni yako na jinsi ya kutumia kifaa bila kujiletea hatari. PAGE 5: Somo 1: Hatua za kiusalama na kufungua faili — Kusoma kidijitali ni nini? ## Maelezo ### Kusoma kidijitali ni nini? Kusoma kidijitali ni kusoma maandishi yaliyoandikwa kwenye skrini ya tarakilishi, kipakatalishi au simu. Maneno yanaonekana kwenye faili badala ya kurasa za karatasi tu. Stadi hii inakusaidia kutafuta habari haraka, lakini kifaa kinahitaji uangalifu kama kitabu cha maktaba: si mali yako pekee, na kinapaswa kutumiwa kwa kazi uliyopewa. PAGE 6: Somo 1: Hatua za kiusalama na kufungua faili — Hatua za kiusalama ### Hatua za kiusalama Kabla na wakati wa kutumia kifaa, zingatia hatua hizi: - Omba ruhusa kwa mwalimu, mzazi au mlezi. - Tumia kifaa kwa kazi ya somo tu, si kufungua vipindi usivyopewa. - Usitoe jina lako kamili, jina la shule, namba ya simu, anwani ya nyumbani wala picha yako. - Usimjibu mtu usiyemjua anayetuma ujumbe. Mwambie mwalimu, mzazi au mlezi mara moja, kisha usiendelee kuzungumza naye. - Usibonyeze kiungo usichokijua na usifungue faili isiyotajwa na mtu mzima. - Usifute wala kubadilisha faili za wenzako. - Usiwe na chakula wala maji karibu na kifaa. Shika kifaa kwa mikono safi na pumzika macho yako ukisoma kwa muda mrefu. - Ukimaliza, funga faili na urudishe kifaa kwa utaratibu ulioelekezwa. ### Faili ni nini? Faili ni mkusanyo wa maandishi au picha uliopewa jina. Jina hilo hukusaidia kuipata. Kwa mfano, faili ya somo hili inaweza kuitwa usalama-shuleni. Faili yenye jina tofauti, hata kama inaonekana kufanana, si faili lengwa. PAGE 7: Somo 1: Hatua za kiusalama na kufungua faili — Jinsi ya kuifungua na kuifunga ### Jinsi ya kuifungua na kuifunga 1. Soma jina la faili ulilopewa na ulitafute kwenye folda aliyoonyesha mwalimu. 2. Bonyeza jina hilo mara mbili, au ubonyeze mara moja kisha uchague Fungua. 3. Subiri maandishi yaonekane. Soma bila kufuta wala kuongeza maneno. 4. Ukimaliza, bonyeza Funga. Usizime kifaa kwa kuvuta waya ghafla. Ukikosea na kufungua faili nyingine, ifunge bila kubadilisha kitu, kisha utafute jina sahihi tena. Kuwajibika ni kutunza kifaa na kazi za wenzako. [DIAGRAM] TYPE: svg ALT: Hatua nne za kutumia faili kwa usalama PAYLOAD: CAPTION: Hatua nne za kutumia faili kwa usalama [/DIAGRAM] PAGE 8: Somo 1: Hatua za kiusalama na kufungua faili — Mfano 1 ## Msamiati • kidijitali — kinachotumia kifaa kama tarakilishi, kipakatalishi au simu • faili — mkusanyo wa maandishi au picha uliopewa jina kwenye kifaa • kiungo — neno au picha unayobonyeza ili kufungua ukurasa mwingine • kiusalama — kuhusu kujilinda na kuepuka hatari ## Mifano ### Mfano 1 Mwalimu amesema ufungue faili iitwayo usalama-shuleni. Unaona majina mawili: usalama-shuleni na usalama-nyumbani. Utafanya nini? Hatua: 1. Faili lengwa ndiyo iliyo na jina kamili ulilopewa. 2. Fungua usalama-shuleni tu. 3. Usifungue faili nyingine hata kama jina linafanana. Jibu: Nafungua faili iitwayo usalama-shuleni, kisha naisoma bila kuibadilisha. PAGE 9: Somo 1: Hatua za kiusalama na kufungua faili — Mfano 2 ## Mifano ### Mfano 2 Ukiwa unasoma mtandaoni, ujumbe unaingia kutoka kwa mtu usiyemjua akisema akutumie picha yako. Utafikaje? Hatua: 1. Usimjibu mtu usiyemjua. 2. Usitume picha wala namba ya simu. 3. Mwambie mwalimu, mzazi au mlezi mara moja. Jibu: Sitamjibu na sitatuma picha. Nitamwambia mwalimu, mzazi au mlezi mara moja. PAGE 10: Somo 1: Hatua za kiusalama na kufungua faili — Chati ya usalama na zoezi la faili ## Shughuli: Chati ya usalama na zoezi la faili Utahitaji: Chati ya hatua za kiusalama, Tarakilishi au kipakatalishi lenye faili ya kusoma, Daftari 1. Someni chati ya hatua za kiusalama, darasani au kwenye kifaa, kisha kila mmoja ataje hatua moja na aeleze kwa nini ni muhimu. 2. Mwalimu aonyeshe jina la faili lengwa. Kila mwanafunzi alitafute, alifungue, asome kichwa cha kifungu, kisha aifunge. 3. Fanyeni zoezi hilo mara mbili ili mkazoee kufungua na kufunga bila kubadilisha maandishi. 4. Andikeni daftarini hatua tatu mtakazozingatia kila mnapewa kifaa. PAGE 11: Somo 1: Hatua za kiusalama na kufungua faili — Majibu ya zoezi ## Zoezi 1. Taja hatua mbili za kiusalama unapotumia kifaa cha kidijitali. 2. Faili ni nini? 3. Kwa nini hufai kufuta maandishi yaliyo kwenye faili uliyopewa kusoma? 4. Ukimaliza kusoma, unafanya nini? ## Majibu ya zoezi 1. Kwa mfano: kuomba ruhusa kwa mtu mzima, na kutomjibu mtu usiyemjua mtandaoni. 2. Faili ni mkusanyo wa maandishi au picha uliopewa jina kwenye kifaa. 3. Kwa sababu unaondoa au kuharibu kazi iliyoandikwa, na faili hiyo si yako kuibadilisha. 4. Nafunga faili na kurudisha kifaa kwa utaratibu niliokwisha elekezwa. ## Muhtasari • Omba ruhusa na usitoe siri zako unapotumia kifaa. • Fungua faili yenye jina sahihi tu, soma, kisha uifunge. • Ujumbe wa mtu usiyemjua umwambie mtu mzima, usimjibu. PAGE 12: Somo 2: Kusakura, kusoma na kutoa muhtasari SOMO 2: KUSAKURA, KUSOMA NA KUTOA MUHTASARI =========================================== ## Utakachojifunza • Kutafuta kifungu kwenye tovuti salama inayohusu mada uliyopewa. • Kusoma matini ili kupata ujumbe na maana ya maneno mapya. • Kutoa muhtasari wa matini aliyosoma na kujibu maswali. Matokeo ya mtaala: c) kusakura matini kwenye tovuti salama ili kupata vifungu vya kusoma vyenye suala lengwa; d) kusoma matini lengwa ili kupata ujumbe; e) kuchangamkia matumizi ya vifaa vya kidijitali katika kutafuta na kusoma ujumbe ili kuimarisha maarifa yake ## Utangulizi Baada ya kujua kufungua faili, sasa utatafuta kifungu mtandaoni. Hutafuti ovyo. Unatafuta mada uliyopewa, unasoma kwa makini, kisha unaeleza wenzako ulichopata kwa maneno machache. PAGE 13: Somo 2: Kusakura, kusoma na kutoa muhtasari — Jinsi ya kusakura ## Maelezo ### Tovuti salama Tovuti salama ni ukurasa wa mtandao unaofaa umri wako na unaokubaliwa na mwalimu au mzazi. Mifano mizuri ni kurasa za elimu anazoonyesha mwalimu, na kamusi mtandaoni anayekuongoza kuitumia. Ukurasa usiojulikana, wenye matangazo mengi au unaoomba picha yako, si mahali pa kusoma peke yako. ### Jinsi ya kusakura Kusakura ni kutafuta na kuchagua matini mtandaoni. - Andika maneno machache ya mada, kwa mfano: kuzuia wizi shuleni. - Chagua tovuti aliyoitaja mwalimu, si kiungo cha kwanza tu. - Ukiona picha au maneno yanayokusumbua, simama. Mwambie mtu mzima. Usiendelee kusoma wala kujibu. - Neno jipya lipigie mstari, kisha utafute maana yake kwenye kamusi mtandaoni. Andika maana kwa maneno yako. Panapowezekana, sikiliza matamshi ya neno jipya kwenye kamusi ili ulitaje sawasawa. PAGE 14: Somo 2: Kusakura, kusoma na kutoa muhtasari — Kusoma ili kupata ujumbe ### Kusoma ili kupata ujumbe Usikimbilie maneno yote. Jiulize maswali manne: Nani amehusika? Amefanya nini? Matokeo yamekuwa yapi? Funzo ni lipi? Soma kifungu hiki: Shuleni kulikuwa na sanduku la pesa za chakula cha mchana. Siku ya Ijumaa sanduku lilikuwa tupu. Mwalimu aliwaomba wanafunzi waseme walichokiona. Neema alisema alimwona mtu asiyejulikana karibu na dirisha. Hakumfuata. Alikwenda moja kwa moja kumwambia mwalimu. Mwalimu alimwita mlinzi, nao wakamwita mzazi wa darasa. Pesa zilipatikana chini ya dawati. Wanafunzi walijifunza kuweka vitu vya thamani salama na kuripoti jambo la ajabu kwa mtu mzima. Ujumbe ni huu: ukiona jambo la hatari, usilifuate mwenyewe; mwambie mtu mzima. Pia tunza vitu vya thamani. PAGE 15: Somo 2: Kusakura, kusoma na kutoa muhtasari — Muhtasari ### Muhtasari Muhtasari ni kueleza kifungu kwa sentensi chache bila kunakili kila neno. Mfano: Pesa za chakula zilipotea. Neema alimwambia mwalimu badala ya kumfuata mtu yule. Pesa zilipatikana, na darasa likajifunza kuripoti kwa mtu mzima. Kisha jibu maswali ya mwalimu kwa mdomo au kwa maandishi. Kushirikiana hivi kunaboresha muhtasari wako, kwa sababu mwenzako anaweza kuwa ameona funzo ulilolipita. PAGE 16: Somo 2: Kusakura, kusoma na kutoa muhtasari — Mfano 1 ## Msamiati • kusakura — kutafuta na kuchagua matini kwenye mtandao • tovuti — ukurasa wa maandishi na picha kwenye mtandao • muhtasari — maelezo mafupi ya jambo kuu la kifungu • matini — maandishi unayosoma ili kupata ujumbe ## Mifano ### Mfano 1 Toa muhtasari wa sentensi mbili wa kifungu cha sanduku la pesa. Hatua: 1. Taja kilichotokea: pesa zilipotea kisha zikapatikana. 2. Taja funzo: Neema aliripoti kwa mwalimu badala ya kumfuata mtu yule. Jibu: Pesa za chakula zilipotea shuleni na baadaye zikapatikana. Neema alimwambia mwalimu, na darasa likajifunza kuripoti kwa mtu mzima. PAGE 17: Somo 2: Kusakura, kusoma na kutoa muhtasari — Mfano 2 ## Mifano ### Mfano 2 Neno 'ripoti' limekutokea kwenye kifungu na hujui maana yake. Utafanya nini? Hatua: 1. Pigia neno mstari. 2. Tafuta maana kwenye kamusi mtandaoni aliyekubali mwalimu. 3. Andika maana kwa maneno yako. Jibu: Natafuta maana ya ripoti kwenye kamusi mtandaoni, kisha naiandika. Ripoti hapa ni kumweleza mtu mzima ulichoona. PAGE 18: Somo 2: Kusakura, kusoma na kutoa muhtasari — Tafuta, soma, eleza ## Shughuli: Tafuta, soma, eleza Utahitaji: Tarakilishi au kipakatalishi, Tovuti salama aliyoitaja mwalimu, Kamusi mtandaoni, Daftari 1. Kwa ruhusa ya mwalimu, sakura kifungu kifupi kuhusu kuzuia wizi au kuripoti uhalifu wa kawaida kwenye tovuti aliyoitaja. 2. Ukiona ujumbe usiofaa, simama na umwambie mwalimu. Usimjibu mtu usiyemjua. 3. Soma kifungu. Neno jipya litafute kwenye kamusi mtandaoni na uandike maana yake. 4. Andika muhtasari wa sentensi tatu, kisha uwasomee wenzako. Wao watoe maoni na maswali. 5. Sikiliza matamshi ya neno jipya panapowezekana, kisha ulitamke. ## Zoezi 1. Unazingatia nini unapochagua tovuti ya kusoma? 2. Katika kifungu cha sanduku la pesa, kwa nini Neema hakumfuata mtu yule? 3. Muhtasari ni nini? 4. Taja faida moja ya kusoma matini ya kidijitali. PAGE 19: Somo 2: Kusakura, kusoma na kutoa muhtasari — Majibu ya zoezi ## Majibu ya zoezi 1. Nachagua tovuti inayofaa umri wangu na ambayo mwalimu au mzazi ameikubali. 2. Kwa sababu kumfuata mtu asiyejulikana ni hatari; alimwambia mwalimu. 3. Ni maelezo mafupi yanayotoa jambo kuu la kifungu bila kunakili kila neno. 4. Inakusaidia kutafuta habari na kupanua maarifa kwa haraka, ukitumia tovuti salama. ## Muhtasari • Sakura kwenye tovuti aliyokubali mtu mzima, na simama ukiona jambo lisilofaa. • Soma ukiuliza: nani, amekuwa nini, matokeo na funzo. • Muhtasari hutoa jambo kuu kwa sentensi chache. PAGE 20: Maswali ya marudio MASWALI YA MARUDIO ================== Jibu maswali yote, kisha jisahihishe ukitumia kichupo cha Majibu. 1. Ni hatua ipi ya kiusalama unapotumia kifaa cha kidijitali? A. Kutuma picha yako kwa mtu yeyote anayeomba B. Kuomba ruhusa kwa mwalimu, mzazi au mlezi C. Kufuta faili zote ili kifaa kiwe tupu D. Kubonyeza kila kiungo unachoona 2. Mtu usiyemjua amekutumia ujumbe mtandaoni. Ufanye nini? A. Ujibu mara moja ili asikasirike B. Umtumie namba ya simu ya nyumbani C. Usimjibu, kisha umwambie mwalimu, mzazi au mlezi D. Ufungue kila kiungo alichotuma 3. Faili lengwa inaitwa usalama-shuleni. Utaifunguaje? A. Nitafungua faili yoyote yenye neno usalama B. Nitatafuta jina kamili usalama-shuleni kisha niifungue C. Nitafuta faili zote kwanza D. Nitaandika upya faili nyingine 4. Ukimaliza kusoma faili, hatua sahihi ni ipi? A. Kuifuta ili isisomeke tena B. Kuongeza jina langu ndani ya faili C. Kuifunga bila kubadilisha maandishi D. Kuvuta waya wa umeme ghafla 5. Tovuti salama ya kusoma ni ipi? A. Ukurasa wowote unaotokea wa kwanza B. Ukurasa unaoomba picha yako C. Tovuti aliyokubali mwalimu au mzazi na inayofaa umri wako D. Ukurasa usiojulikana wenye matangazo mengi 6. Neno jipya kwenye kifungu unalifanyia nini? 7. Katika kifungu, Neema alimwona mtu karibu na dirisha. Alifanya nini? A. Alimfuata mpaka nje B. Alinyamaza na kwenda nyumbani C. Alimwambia mwalimu mara moja D. Alichukua pesa mwenyewe 8. Ujumbe mkuu wa kifungu cha sanduku la pesa ni upi? 9. Muhtasari mzuri hufanya nini? A. Unakili kila sentensi ya kifungu B. Unaeleza jambo kuu kwa sentensi chache C. Unaongeza kisa kipya ambacho hakikusomwa D. Unaacha funzo nje 10. Kwa nini ni vizuri kutumia kifaa cha kidijitali kutafuta na kusoma matini? PAGE 21: Majibu ya maswali MAJIBU ====== 1. B. Kuomba ruhusa kwa mwalimu, mzazi au mlezi Kifaa hutumiwa kwa ruhusa ya mtu mzima na kwa kazi uliyopewa. 2. C. Usimjibu, kisha umwambie mwalimu, mzazi au mlezi Hutowasiliani na watu usiowajua mtandaoni. Unamwambia mtu mzima. 3. B. Nitatafuta jina kamili usalama-shuleni kisha niifungue Jina kamili ndilo linalokusaidia kuipata faili sahihi. 4. C. Kuifunga bila kubadilisha maandishi Faili hufungwa bila kuharibu kazi iliyomo, kisha kifaa hurudishwa kwa utaratibu. 5. C. Tovuti aliyokubali mwalimu au mzazi na inayofaa umri wako Unasakura matini yanayoafiki kiwango chako kwenye tovuti iliyokubaliwa. 6. Nalipigia mstari na kutafuta maana yake kwenye kamusi mtandaoni aliyekubali mwalimu. Kamusi mtandaoni husaidia kuelewa maneno mapya bila kukisia. 7. C. Alimwambia mwalimu mara moja Hakumfuata. Alikwenda kumwambia mwalimu, naye akamwita mlinzi. 8. Ukiona jambo la ajabu au la hatari, mwambie mtu mzima badala ya kulifuata mwenyewe, na tunza vitu vya thamani. Neema aliripoti, pesa zikapatikana, na darasa likajifunza funzo hilo. 9. B. Unaeleza jambo kuu kwa sentensi chache Muhtasari ni maelezo mafupi ya yaliyosomwa, si nakala wala hadithi mpya. 10. Inasaidia kupata habari na kuimarisha maarifa haraka, mradi unazingatia usalama na tovuti zinazofaa. Kusoma kidijitali hupanua maarifa unapotumia vyanzo salama.